Ang Pagkakapaslang Kay Antonio Luna Sa Cabanatuan - Wrong place, wrong time.

 

https://indiosbravos.mixlr.com/recordings/2987296

Ito na ang ating articulo. Pero pakinggan niyo rin yung radio. Parehong mensahe, iba lang ang atake.

June 5, 1899 dumating sa Cabanatuan si Antonio Luna para tagpuin ang presidente, Emilio Aguinaldo, pero ang nadatnan niya ay mga kaaway - Kawit Brigade at si Felipe Buencamino. Nagkita-kita ang mga taong may malaking galit sa isa't-isa. Pagkatapos ng rambulan, si Antonio Luna at ang kaniyang aide na si Paco Roman ay wala nang buhay, habang si Capitan Eduardo Rusca, na kasama din ni Luna, ay tinamaan ng punglo sa binti pero nakaligtas nang magtago sa nalalapit na simbahan.

Ito ang kwento na alam natin. Ito rin ang kwento na hanggang ngayon ay hindi pa rin natin maunawaan. Ang kwento na sanhi ng mga alitan at pilit na naghihiwalay sa isa't-isa. Matagal ko nang ninanais na isulat ang articulo na ito para himayin ang mga naganap at maintindihan ang bawat isa sa mga personalidad tulad nila Emilio Aguinaldo, Antonio Luna, Apolinario Mabini, Pedro Janolino (lalo na, ang kontrabidang walang background) at si Felipe Buencamino. Pagusapan din natin ang Unang Republica ng Pilipinas at kung ano ang ginampanan nilang katungkulan para mabuo ito. Nararapat na maintindihan natin ng lubusan ang mga pangyayari sa pamamagitan ng pagbuo sa pira-pirasong larawan.

Asasinasyon ang pinakapopular na teoriya sa pagkamatay ni Luna. Si Aguinaldo daw ay natatakot sa husay ni Luna kaya ito ay pinapatay. May nagsasabi din na si Aguinaldo ay traydor at binenta ang bayan natin sa mga kalaban kaya pinapatay si Luna na sagabal sa kaniyang mga plano. Isa pang umiikot at laging bukang-bibig ng mga netizens ay si Aguinaldo nagpadala ng telegrama kay Luna para pumunta sa Cabanatuan. Nang dumating si Luna, wala si Aguinaldo doon dahil isa palang ambush ang magaganap. At naroon ang Kawit Brigade, yung mismong grupo na hindi sumunod kay Luna noong Battle of Manila kaya nabigo ang counterattack na pinaghandaan ni Luna. 

Lahat ng mga teoriya na iyan ay mga myth at kathang isip, naging popular kaya nagpersist hanggang ngayon. Assassination kasi and pinaka-popular na naratibo dahil may conspiracy, pagpaplano, merong  contrabida, kumpara sa simpleng homicide na boring at predictable. Ang naratibo na yan ay unang lumabas noong 1930's nang maglaban sa election si Emilio Aguinaldo at Manuel Quezon sa Presidential Elections. 

Noong 1930's nangako ang mga Americano na bibigyan na nila tayo ng kalayaan. Gusto maging pangulo ni Manuel Quezon pero ang makakalaban niya ay ang mabigat na living legend na si Emilio Aguinaldo. Alam na Quezon na wala siyang panama kay Aguinaldo. Buhay na buhay pa sa ala-ala ng mga tao ang Revolucion ang Gera ng Pilipino-Americano. Si Aguinaldo ang Unang Pangulo, revolutionary hero, battlefield victories, charisma. Si Quezon ay aide de campe ni Aguinaldo. Sikat pa ang mga parada tuwing aniversario ng ating kalayaan, ang mga bayani ay dumadalo sa parada at ang mga tao ay nag-aabang na makita ang mga bayani. Lalo na si Emilio Aguinaldo.

Kailangan sirain ang pangalan ni Aguinaldo dahil si Quezon ay walang kwenta ang pagkatao. Kailangan pabagsakin ang imahe ni Aguinaldo, para piliin ng mga botante si Aguinaldo. At pagkatapos ng WW2, wala nang parada para gunitahin ang Revolucion at Labanan ng Pilipino-Americano. Wala na rin karamihan ng mga veterano at mga nabubuhay noong panahon ng Revolucion at limot na ng mga Pilipino ang mga naganap noong Revolucion at Labanan ng Pilipino-Americano. Tamang panahon na rin para mag imbento ng mga bagong bayani.

Isa-isa natin silipin ang mga personalidad at mga kaganapan bago napatay si Luna para malaman talaga natin kung totoo ba na si Luna ay pinagplanuhang patayin ni Aguinaldo o isa itong homicide?

Felipe Buencamino

Si Felipe Buencamino, foreign affairs secretary ni Aguinaldo, ang nadatnan ni Luna nang siya ay pumasok sa opisina ni Aguinaldo sa Cabanatuan. Wala si Aguinaldo doon dahil nagtungo sa Pampanga, bagay na kinainit ng ulo ni Luna dahil hindi siya naabisuhan na aalis pala. Nagkasagutan ang dalawa sa opisina nang may narinig silang putok ng riple. Yan ang huling pagkikita nilang dalawa dahil paglabas ni Luna sa opisina, ay may encuentro.

Kilala ni Luna at Buencamino ang isa't-sa. Ilang beses na silang nagkasagutan - pinakamakasaysayan diyan ay ang sagutan at pagtatalo nila sa cabinet meeting ni Aguinaldo kung saan ay itong si Luna ay muntik na nang sampalin si Buencamino sa harap pa mismo ng pangulo! Napigilan lang ng hawakan ni Aguinaldo ang braso ni Luna. Pinakulong pa ito ni Luna dahil pinagsuspetsahan si Buencamino na nakikipag-sabwatan at tinatalikuran ang pakikipaglaban na tinanggi naman ni Buencamino. Pinautos ni Luna na ikulong si Buencamino at siempre hindi naman sinunod ni Aguinaldo dahil wala namang dahilan para ipakulong. Hindi lang nagkasundo sa plano o gustong mangyari sa gera ay ipapakulong na?

Inakusahan ni Luna na ang anak ni Felipe Buencamino na si Joaquin Buencamino ay lumipat na daw ng panig. Pinabulaanan ito ni Felipe kay Aguinaldo sa isang mahabang sulat, at ibinalita niya na sa katunayan ay nasawi ang buhay ng kaniyang anak, na may rangong major, sa Labanan ng San Fernando. Sinumbong din ni Buencamino na ang kaniyang pamilya at mga kaanak ay nagtatago na rin dahil sa pang-ha-harass ng mga taohan ni Luna. Katulad ng mga naranasan ng pamilya ni Paterno, na ni-ransack ang bahay ng mga mabibilang sa mahigit 100 sundalo na nilooban sila at pinagkukuha ang kanilang mga kagamitan.

May mga historiador na ginagawaan ng intriga ang pagkamatay ni Joaquin para gawing angulo ng paghihiganti ni Felipe Buencamino. Kung paniniwalaan yan, paniniwalaan mong si Buencamino ang nag-assassinate kay Luna. Si Buencamino ang nagpadala ng telegrama kay Luna na pumunta sa Cabanatuan at gumamit lang ng presidential seal para isiping si Aguinaldo ang nagpatawag sa kaniya. Nagkakasundo si Aguinaldo at Buencamino, kaya ginagamit ang storya na ito para palakasin ang naratibo.

Pero ito ang katotohanan. Walang kakayahan si Felipe Buencamino na ipapatay si Luna. Bukod sa kanilang girian kung paano ididirekta ang gera, wala tayong makikitang iba pang dahilan para si Luna ay ipapatay. Hindi rin para paghignatihan ang anak niya, dahil wala namang ebidensya na may sama ng loob si Buencamino sa pagkamatay ng anak niyang si Joaquin at hindi niya sinisisi kay Luna kaniyang pagkasawi. Sa mga liham niya kay Aguinaldo, siya ay nagsusumbong sa mga pang-aabuso na dinaranas niya at kaniyang pamilya pero walang indicasion na siya ay palaban at gumamit ng karahasan laban kay Luna.

Sa Cabanatuan, nandoon nga si Buencamino pero naniniwala ako na kung alam niya lang na si Luna ay darating, eh siguradong hindi yan magpapakita at lalayo doon. May utos si Luna na ipakulong siya, paano kung sumabog si Luna sa harapan niya? Baka mangyari na nga ang sampalan na yan at wala si Aguinaldo para awatin ang kamay ng kinikilalang, "First Rate Face Slapper." At ang proteksyon niya ay maliit na guard detachment lang? Mahina ang argumento na yan.

Si Buencamino, kahit malalim ang galit kay Luna, ay hindi uri ng tao na magpaplanong pumatay ng isang tulad ni Luna. Maingat gumalaw ang kagaya niya — masyadong maingat para sumugal sa isang asasinasyon laban sa isang heneral na kinatatakutan niya, at malamang ay kakatakutan din ng sinumang uutusan niyang pumatay. At kung sakaling tamaan nga si Luna at mapatay, ano ang mangyayari sa Republica? Siya lang ang nag-iisang propesyonal na heneral natin noon. Pero kung hindi naman nila mapatay si Luna, siguradong malalaman ni Buencamino kung bakit si Luna ay tinawag na ‘Heneral Artikulo Uno.'

Pedro Janolino

Naroon din si Pedro Janolino, na kilala sa bansag na Pedrong Kastila, dahil sa kaniyang Spanish features. Siya ang Capitan ng Kawit Battalion, grupo na dinisarmahan ni Luna at sinisisi niya sa pagkabigo sa tinatawag na Battle of Manila. Yung malakihang counterattack ng Pilipinas para mapalayas ang America sa Manila. Ito ay nabigo dahil sa skills at marksmanship ng mga Americano at naval bombardment. Pero sinisi ni Luna ang Kawit Battalion sa ilalim ng pamumuno ni Janolino dahil hindi sila sumali sa atake.

Totoo na hindi sumunod kay Luna si Capitan Janolino. Noong naganap ang Battle of Manila (Luna Counterattack), ang Kawit Battalion ay line unit at sila ay nakaposition malapit sa unahan. Inutusan sila na kumilos para suportahan si Malvar, pero hindi nila sinunod kasi walang utos ni Aguinaldo. Sabi niya pa, si Aguinaldo lang ang kanilang susundin. Ibig sabihin, ang kanilang katapatan ay personal at para lamang kay Aguinaldo. Pero kahit ganon, wala sila sa chain of command ni Luna, kahit technically parte sila ng sandatahan o army.

Pinarusahan ni Luna si Capitan Janolino at ang mga kasamahan niya dahil sa insubordination. Sila ay dinisarmahan at pinadala sa rear. Matapos niyan, si Aguinaldo ay tahimik na binalik ang maliit na detachment na yan ni Janolino at ginawang kaniyang presidential guards. 

Sa Cabanatuan ng June 5 1899, habang nagsisigawan sila ng Buencamino sa opisina ng pangulo, nakarinig si Luna ng putok at inimbestigahan ang pinanggalingan ng putok para disiplinahin ang sino mang sundalo na yan. Paglabas ni Luna, namukhaan niya ang isa sa mga presidential guards. Isa ito sa mga dinisarmahan niya noong Battle of Manila. Miembro ng Kawit Battalion. 

Kung gagamitin natin ang deduction, base sa structure at context, ang taong sinasabing namukhaan ni Luna ay walang iba kung hindi si Pedro Janolino na capitan ng Kawit Battalion na dinisarmahan niya at ni-demote matapos ang Battle of Manila. Dahil wala nang ibang haharap at sasagot kay Luna kung hindi ang capitan ng Kawit Battalion na si Janolino. At malamang sa malamang ay sinampal pa niya noon kaya paano ba naman niya malilimutan? At sa araw na yun sa Cabanatuan, bilang capitan ay siya ulit ang haharap kay Luna, nang makita niya na ang heneral ay umuusok ang ilong at nag-aapoy ang mga mata nang magtanong kung sino ang nagpaputok. Hindi na natin kailangan ng kasulatan para patunayan yan, lalo na at inamin naman ni Janolino sa isang reporter ng El Renacimiento nang kaniyang ibigay ang sarili niyang salaysay sa nangyari.

Nang makilala ni Luna ang kaharap niya, pagalit na tinanong na, "Hindi ba pinakulong na kita? Bakit nandito ka?" Hindi alam ni Luna na si Janolino at mga kasama niya ay ginawang presidential guards. Sasampalin na ni Luna si Janolino nang biglang hinawi ni Janolino ang hawak niyan itak sa ulo at talagang napuruhan ang heneral.

Ayon sa salaysay ni Janolino, nakita niya na sasampalin siya ni Luna at inunahan na niya. Itong salaysay ni Janolino ay nagkukumpirma na ang pangyayari ay homicide at hindi assassination. Ang pagkakabaril naman kila Roman at Rusca ay consistent din sa angulo na homicide ang nangyari kasi nag react ang mga sundalo at halata na hindi ito planado. Mukhang hindi rin inaasahan ng mga presidential guards ang pagdating ni Luna sa kanilang headquarters. Kung ito ay asasinasyon, alam nila ang mga kilos ni Luna. Hindi makakapasok si Luna sa loob ng HQ, hindi nila papapasukin ang tao na pinaghihinalaang nagpaplano ng agaw gobierno. Kahit wala doon si Aguinaldo ang presence ni Luna ay isang threat. Malayo pa lang ay niyari na nila yan sa kalsada pa lang o sa ilog na tatawirin niya, o sa bundok, kagubatan. Hindi na paaabutin sa presidential headquarters. At hindi lang kakarampot na presidential guards ang makikita mo doon. May access sa cavalry, sharpshooters, buong Kawit Brigade, Si Mascardo at kaniyang mga taohan, si Gregorio del Pilar at buong brigada niya at field artillery. May powers and presidente at magagawa nila ng malinis ang asasinasyon ni Luna. Hindi kakarampot na guard detachment na madaling maagawan ng situacion. 

Napatay si Luna dahil kinonfronta niya ang isang unit na hindi nirerespeto ang posicion niya, grupo ng mga sundalo na kaniyang hiniya at nilapastangan at mga die hard ni Aguinaldo. June 1899 nang si Luna ay pumasok sa isang lugar habang siya ay nagliliyab at lahat ng nasa paligid niya at naghihintay na sumabog, kailangan lang ng maliit na apoy-pagbuga. 

Sa normal na military structure, dapat sila ay sumunod sa mga plano ni Luna, may chain of command. Pero importante na maintindihan ang pagkakaiba ng legal authority sa social-political authority sa Pilipinas. Director of War si Luna at lahat ng line battalions, kasama ang Kawit Battalion ay nasa ilalim ng pamamahala niya. Obligado sila sundin si Luna. Pero ang realidad ay hindi karaniwang unit ang Kawit Battalion. Sila ay mga kanayon at kababata ni Aguinaldo at mga personal na die-hards niya. Dahil sila ay malapit kay Aguinaldo, special unit ang status nila na exempted sa pagdidisiplina. Mga proven na rin ang mga ito dahil mga veterano at malaki ang kanilang naitulong sa rebolusyon. At ang rebolusyon din ay isang digmaan na tinakwil ni Luna, yung boss na nila ngayon. At parang personal bodyguards na rin sila ni Aguinaldo kahit hindi pa pormal na bodyguards yung title nila.

Isipin niyo rin yung kultura natin na mas pinahahalagahan ang personal na katapan. Kasi noong panahon na yan mas higit na mahalaga ang personal na katapan sa katapatang institutional. May utang na loob din na mas mahalaga pa sa chain of command. Anong malay nila diyan? At katumbas ng ano mang mataas na position mo ayon sa military hierarchy ang pinagsamahan niyo bilang mga magkababata at kanayon. Bakit sila susunod kay Luna? Yung bagong salta na mayabang.

Ulit-ulitin man natin, oo dapat sila sumunod kay Luna pero hindi ganon ang sistema. Ang mga sundalo ng Republica ay nagmula sa mga rebolusyonaryo. Hindi sila mga professionals na highly trained at disciplined. Sila ay mga magkababata, dating guro, dating abugado, dating magsasaka.

Huwag din natin kalimutan na ang Unang Republica ay sanggol pa lamang ng mga araw na yun. Kahit anong parada at proclamation ang gawin, hindi agad-agad makakalimutan ang mga bagay na nakasanayan na. Magkakaroon ng mga pagkakamali at maaari kahit sino ay magkamali. Hindi pa tayo fully formed nation state, isa tayong bagong bansa na nagsasanay maglakad sa sariling paa at makakita sa sariling mga mata. At puede tayo magkamali, magaway-away, magbuo ng factions. Natural yan na proceso.

Bagong institution tayo niyan 1899. Unang republica sa Asia. Kahit may modernong sandatahang lakas, ang mga sundalo natin ay sumusunod sa sistemang feudal. May patron. May boss. Ang recruitment process? Magdala ka ng mga taohan mo gawin kitang heneral. Ganon ang ginawa ni Bonifacio. Ganon ang kalakaran sa rebolusyon. Ang isang heneral may unit yan na binubuo ng kanilang mga kapatid, kapitbahay, kaanak, katrabaho. Si Luna gusto kaagad baguhin yan at ipilit yung modernong pamamaraan. Gusto ni Luna disiplina, hierarchy, professionalization. Pero hindi pa yan nauunawaan ng mga kasama niya.

Sa ganitong contexto natin dapat unawain si Pedro Janolino. Hindi siya propesyonal na sundalo; siya ay produkto ng rebolusyon, ng personal na katapatan, at ng kulturang feudal na bumabalot sa Unang Republika. Si Luna ang bagong salta na may dalang modernong disiplina; si Janolino ang veteranong Caviteño na ang tanging sinusunod ay ang Pangulo. Sa araw na nagtagpo sila sa Cabanatuan, nagbanggaan ang dalawang mundong ito — at sumabog ang karahasan.

Incidente Sa Presidential Train Sa Calumpit

Dumating si Luna at General Alejandrino sa Calumpit para salubungin si Aguinaldo na sakay ang presidential train galing Malolos. Nang makita niya na ang mga pasahero - babae at mga bata, mga kaanak ng mga sundalo at karamihan ay may sakit na bulutong, sumabog sa galit si Luna at pinaghahataw niya ng kaniyang latigo at pinagmumura. Kung nakita niyo sa pelicula noong 2015, ginawang light-hearted ang eksena pero malayo ito sa totoong pangyayari. Health hazard daw para sa mga sundalo. At walang awang pinagpapalo ni Luna ang mga pasahero.

Nasaksihan ni Aguinaldo ang buong eksena at ayon kay General Alejandrino, hindi kumibo si Aguinaldo pero mababasa sa mukha niya na hindi niya nagustuhan ang naging asal ni Luna. Sabi ni Alejandrino na nakahanap ng mas maraming kagalit at kaaway si Luna sa mga pinuno ng sandatahan natin na nasaksihan din ang ginawa niyang pananakit sa kanilang pamilya.

Ang mga pasahero ng tren ay mga asawa, anak at mga magulang ng mga veteranos. Mga alsa-balutan mula Cavite na lumisan sa kanilang mga tahanan. Mga gutom, pagod, nangangamba at umaasa na matapos na ang labanan at makabalik na sa dating pamumuhay. Ito na ang missing piece na nagpapaliwanag kung bakit karumal-dumal ang pagpatay kay Luna. Kinatay si Luna nila Janolino dahil sa tindi ng galit nila sa pangaabuso sa kanilang mga mahal sa buhay. 

Kung meron magpaplanong patayin ang heneral, buong sandatahan ng Republica na yan puera na lang yung mga criollo na pinapaboran niya at mga natitirang officers ng España na nanatili sa Pilipinas. Kahit hindi Caviteño siguradong naawa sa mga victima sa pangyayaring yan at makikita nila na si Luna ay isang malupit at salbaheng tao. Hindi ako magugulat kung may mga hindi ginanahan at kinahiya ang nangyari na yan sa mga circle ni Luna. Mismong mga Pardo de Tavera na naging victima din - namatay ang kapatid at ina sa kamay ng kapatid ni Antonio Luna, ang pintor na si Juan Luna. Hindi nakakamit ng justicia, kaya yan ay masakit sa kanila. Sa sobrang asar ng mga Pardo de Tavera, lalo na itong si Trinidad, ay pumanig sila sa mga Americano. Hindi siya papayag na magtagal sa kapangyarihan si Antonio Luna, kapatid ng criminal na si Juan. Sampal sa mukha niya na ang despota na ito ay naging heneral at puede pa maging presidente balang araw kung magtatagumpay ang Pilipinas laban sa mga Americano. Nagtayo ng Partido Federal na pro annexation, pro America at kalaban ng independencia! Hindi sila naniniwala na handa na ang Pilipinas na makamit ang kalayaan at magkaroon ng self-governance, lalo na kung magkakaroon ng malaking tungkulin si Antonio Luna.

Bagamat meron posibleng motivo para si Luna ay patayin - ang pagmamaltrato at pananakit ni Luna sa mga pasahero ng tren na mga asawa, anak, magulang at kaanak pala ng mga veteranos, ang pananampal at pamamahiya sa Kawit Battalion - hindi ito sapat na evidencia para ako makumbinsi na ang Kawit Battalion o si Janolino ay may kakayahan na mag mastermind ng isang asasinasyon. Pero itong mga atraso ni Luna, ay maaaring maging dahilan para si Luna ay patayin nila sa oras na magtawid and kanilang mga landas. At yan ay malinaw na malinaw at pasok na pasok sa definicion ng homicide.

Kung si Aguinaldo ay umakto at pinigilan si Luna, mapapahiya si Luna sa harap ng kaniyang mga taohan. Dahil ang kapangyarihan ni Luna ay hiram lamang. Si Aguinaldo, ang kaniyang kapangyarihan ay dahil binigay ito sa kaniya ng taong bayan. Sa sandaling magbangaan ang dalawa, ang Pangulo ay malalagay sa alanganin sapagkat ang pagpili ay mangangahulugang pag-guho ng Republica. Importante na ito ay ating maunawaan: Sa isang Republica na kaniyang binabalanse, ang bawat kilos ay may katumbas na panganib. Atsa sandaling iyon, ang pananahimik ay hindi kahinaan, kundi ang trahedyang bunga ng isang pamunuang nagkakahati-hati.

Nagalaw pa ba iyan?

Habang nakahiga ang mga labi ni Antonio Luna at Paco Roman, dumungaw sa labas ng bintana ang isang matanda at narinig na nagtanong, "Nagalaw pa ba iyan?" Nakilala ng ibang mga saksi na siya ay ang nanay ni Emilio Aguinaldo na si Doña Trinindad Famy Aguinaldo. Ito ay totoong nangyari dahil may tatlong nakasaksi. Ngunit, hindi nagtutugma ang narinig nilang sinabi niya. May isang bersyon na ang sabi daw ay "Bakit ninyo pinatay ang heneral? Mga masasama kayong tao!"

Maraming nagsasabi na ito daw ay patunay na may asasinasyon na nangyari at parang pinapalabas pa na mastermind ang nanay ni Aguinaldo dahil ang interpretacion sa phrase na "Nagalaw pa ba iyan," ay masama. Sa modernong interpretacion at dahil sa pag evolve o shift ng Tagalog language, naging masama na ang kahulugan niyan. Kapag may taong nawalan ng malay at magtanong ka ng "nagalaw pa ba iyan," ikaw ay kaiinisan at iisipin ng mga makakarinig sa iyo na ang gaspang ng ugali mo.

Ang "Nagalaw pa ba yan," noong 19th century Tagalog ay hindi masama ang kahulugan. Ibig sabihin ay nagaalala ang matanda sa kalagayan ng heneral. Hindi dahil salbahe siya at mastermind sa pagpatay. May mga phrases na hindi na ginagamit ngayon. Kaya nang mabasa ng ibang mga historiador yan ay pinagkasya nila sa naratibo na gusto nila - asasinasyon na ang mastermind si Aguinaldo. Binigyan ngayon nila ng kulay ang pangyayari.

Ano ba talaga ang sinabi ni Doña Trinidad? "Nagalaw pa ba iyan?" o "Bakit ninyo pinatay ang heneral? Mga masasama kayong tao"? Maaaring pareho. Maaaring isa lang ang naaalala ng bawat saksi, depende sa layo nila at gaano kaingay sa paligid. Ang mahala: alin man ang sinabi, parehong nagpapakita ng pagkabigla at pag-aalala, hindi kasamaan o sabwatan.

Ang dalawang parirala ay hindi masama. Ang "Nagalaw pa ba iyan" = nagaalala siya sa isang tao. At ang "Bakit ninyo pinatay ang heneral? Mga masasama kayong tao!" = Gulat at pighati. At kapag binasa ang unang parirala gamit ang modernong kahulugan nito, magkakaroon ng maling interpretacion. Magiging masama ang intencion ng nagsabi. Pagsususpetsahan tuloy na mastermind. Ang pangalawang parirala ay hindi naman naiba, ganon pa rin ang kahulugan at yan ay natural na magiging reaksyon ng tao na nakasaksi ng isang crimen na karumaldumal, lalo na kung ito ay matandang ale.

Sa libro ni Manuel F. Martinez na Assassinations & Conspiracies, binanggit niya itong pangyayari ito matapos kunin ni Buencamino ang telegrama kay Luna. Hindi siya nagbigay ng interpretacion - narrative framing ang tawag diyan. Ang kaniyang katahimikan, hindi pagbibigay ng interpretacion matapos itabi ang pagpapakita ng matanda sa pagkuha ni Buencamino ng telegrama, ay nagpapahiwatig ng masamang kahulugan sa pangyayari. Maaaring nagiingat siya at ayaw niyang sabihin ng diretsahan, pero ang kaniyang katahimikan ay nagtutulak sa mga makakabasa sa maling direksyon. Alam ko, dahil naligaw na ako doon. Yan ang kapangyarihan ng narrative framing.

Ang mga salita Doña Trinidad ay dapat unawain ayon sa wika at sensibilidad ng kaniyang panahon. Mali na bigyan ito ng kahulugan moderno at pilitin sa naratibong hindi umiiral noon. Ito ay ituwid natin, hindi upang ipagtanggol ang sinuman, kundi para maging tapat sa pagaaral ng ating kasaysayan.

Mas lalong nagpapalakas ito sa evidencia na hindi asasinasyon ang nangyari dahil kung si Aguinaldo ay may balak na ipapatay si Luna sa Cabanatuan, ilalayo niya ang kaniyang nanay niya. Anong klaseng anak ka kung ang nanay mo ay iiwanan mo sa lugar na alam mong may mangyayaring kaguluhan? Kahit ang sinabi ng matanda na "Nagalaw pa ba iyan", ay binigyan ng masamang kahulugan at maling interpretacion. Nilagyan ng modernong interpretacion na ang ibig sabihin ay maliciosa at masama. Sa lenguahe natin ngayon pag narinig ka nagsabi niyan ay parang sinabi mong "Siguruhin niyong patay na yan." o kaya ay "Tagain niyo pa para siguradong hindi na mabuhay yan."

Basag talaga ang assassination narrative. Pero bakit ang mga historiador natin nag-dedefault sa assassination plot?

Sa libro ni Alfredo Saulo na The Truth About Aguinaldo and Other Heroes, ang hinala niya ay mga Americano. Marami daw pinadalang pekeng telegrama ang mga Americano para lituhin at guluhin ang mga Pilipino. Sila Mabini may reports na nakatanggap ng telegrama na sinasabihan ang ibang heneral na sumuko na at ang telegrama ay galing sa presidente. Sa San Mateo nakatanggap ang detachment doon na ikansela mga military operations, galing daw sa presidente ang telegrama kaya sinunod nila. Galing pala sa mga Americano kaya nakuha nila ang Marikina.

Si Luna ay nakatanggap daw ng telegrama mula sa presidente. Kaya pumunta si Luna sa Cabanatuan. Siguro alam ng mga Americano na ang Kawit Battalion ay galit kay Luna. Siguro alam ng mga Americano yung nangyaring pagmamalupit ni Luna sa Calumpit. Nalaman din ng mga Americano na kasama sa mga pinaglalatigo ni Luna ay pamilya ng mga presidential guards na nasa Cabanatuan. Nagkataon na nandoon din si Buencamino? Kaya pinadalhan nila si Luna ng telegrama na magpunta ng Cabanatuan at pagdating doon ay sana magpatayan sila? At sana ay huwag dalhin ni Luna ang buong batalyon niya para siguradong matodas siya at mawala ang nagiisang heneral ng Republica?

Nakita na ni Saulo yung incidente sa tren. Nagawaan na niya ng psychological analysis ang Kawit Battalion/Presidential Guards. Akala ko naintindihan na niya ang psychological triggers. Kita na niya ang galit, ang hiya at dahilan pero nahulog pa rin siya sa assassination plot? Ngayon mga Americano naman ang kaniyang suspects? Nag-imbento naman ng bagong mastermind si Saulo. Maganda sana kung pelicula na pang Hollywood, pero walang studio na kakagat sa script na maraming butas.

Si Saulo at iba pang mga historiador ay hindi matatanggap ang katotohanan na homicide and kinamatay ni Luna at hindi assassination. Kasi para sa kanila si Luna ay masiyadong importante para mamatay sa dahilan ng homicide. Hindi tingnan ang angulo na baka umakto sa self-defence si Janolino kahit nasa harap na nila lahat ng ebidensya para gawing plausible ito. 

Para sa kanila, masiyadong matalino si Luna para mapatay sa simple at disappointing na paraan - ang kuyugin ng sarili niyang mga kaaway. Hindi masyadong poetic at hindi mabigat para sa naratibo na gusto nila. Pero ang katotohanan ay mas mabigat pa at hindi na kailangan mag-imbento.

Ito ang mga dahilan ko kung bakit ko nasabi na hindi asasinasyon ang naganap na pagpatay kay Luna:

• Hindi alam ni Janolino na darating si Antonio Luna - Nagulat nga yung guardia nang biglang magpakita si Luna. Sinampal pa bago pumanhik sa opisina para kausapin ang pangulo. Maraming nagsasabi na biglaan ang pagdating ni Luna sa Cabanatuan. Ang mastermind ay hindi nabibigla sa pagdating ng kanilang target.
• Ang kaunti ng mga taohan ni Janolino (presidential guards/Kawit detachment) - Kakarampot lang sila doon. Kung may nag-mastermind niya, paghahandaan ng mabuti ang asasinasyon. Hindi yung haharap kay Luna ay kakarampot na tao lang. Si Luna may tendency magdala yan ng battalion, tapos kakarampot lang sila? Kailangan mo ng maraming tao at kailangan ng coordinacion at may timing. Nagulat nga sila diba?
• Rambolan at kuyog ang nangyari - Ang asasinasyon ay mabilis at malinis. Hindi yung kuyog tapos ang iingay pa. Parang carton ng watusi na hinagis sa apoy at sabay-sabay na nagtalunan! Sobrang gulo at nagkaroon ng komosyon, naglabasan mga tao sa palagid. Talagang lahat ng hallmark ng pag-aamok nandoon. Sumabog ang galit. Hindi makontrol na kabadtripan. Talagang kahit patay na, binalikan pa at pinagtataga pa. 
• Madaming saksi - Sa sobrang ingay nila, naka-attract ng mga miron Ang daming tao sa paligid at nanonood ng gulo. Kitang-kita sila na kinakatay yung kaaway nila. Nagtagal pa mga tao, nag chismisan pa ilang oras matapos ang pangyayari. Hindi it planado. Kung totoong asasinasyon ito, sa gubat pa lang doon na ambushin yan si Luna. Hindi paabutin sa plaza para sa entertainment ng mga tao doon.
• Kung ito ay asasinasyon, mismong si Aguinaldo ang maghihintay kay Luna at magdidirecta ng operasyon - Si Aguinaldo and military strategist. Si Buencamino ay politico na walang alam sa military strategy. 

Lahat ng evidencia na nabigay ko diyan ay nagpapatunay na hindi asasinasyon ang nangyari kay Luna sa Cabanatuan. Pero kung homicide ang angulo, pasok na pasok. Importante din na balikan ang incidente sa tren sa Calumpit dahil ang mga pasahero ng tren ay mga mahal sa buhay ng guard detachment sa Cabanatuan na lahat ay lumahok sa pagpatay kay Luna. Kung maiintindihan mo yan, maiintindihan rin natin na ang poot at galit ng mga sundalong pumatay kay Luna ay personal. Conspiracy ba ang mapatay mo sa sobrang galit ang isang tao? Hindi, dahil yan ay nangyayari ng biglaan, walang plano, walang coordinacion at harap-harapang nangyayari.

Si Luna ay tinodas sa plaza, in broad daylight, malapit sa mga bahay-bahay. Maraming nakakita dahil matao at maingay ang lugar na yun lalo na naging headquarters pa ng Republica yung convento! May tatlong eyewitness accounts pa nga na nakuha tungkol sa appearance ng nanay ni Aguinaldo! Ganon kabilis ang pagdagsa ng mga tao dahil buhay na buhay ang lugar nang maganap ang rambol. Kung walang katao-tao noon, paano nakaabot mga saksi doon ng ganon kabilis para maabutang dumungaw ang nanay ni Aguinaldo na si Doña Trinidad? Nang magpakita siya kakatapos lang ng rambolan at gumagapang pa ang mga dugo ni Luna sa semento. 

Ang garrison ng Sandatahan ng republica ay nasa Cabanatuan. Maraming sundalo diyan at activo mga tao, labas pasok at daming nagkalat kahit saan. At dahil yan ay convento, may simbahan. At ang mga simbahan ay tinatayo malapit sa bahayan. Importante and cultural context. Kapag may simbahan, malapit sa bahayan, ibig sabihin maraming tao. Idagdag pa natin na mga chismoso pa mga Pinoy kaya makarinig lang ng nagsisigawan, lalapit agad mga kanayon para mag-marites. Paano pa kaya pag may nag-aaway na?

Kung isa itong asasinasyon, gagawin mo ito sa tahimik na lugar at lalong-lalong sisiguruhin na walang makakasaksi sa pangyayari. Sabi nga ni Aguinaldo nang tanongin siya ni Teodoro Agoncillo noong 1948, kung pinapatay niya ba si Antonio Luna:

"If I had wanted to have Luna murdered, do you think I would have been so foolish to have him liquidated right in my own headquarters and so draw suspicion on me?"

"It was easy to have him killed by the simple expedient of ordering my loyal men to shoot him in the midst of battle and then blame the Americans for his death. No, I did not even know of his death until General Bina (Venancio Concepcion) showed me Paterno's telegram announcing Luna's death."

Claro na ang nangyari sa Cabanatuan ay hindi gawa ng isang mastermind; ito ay pagsabog ng galit, takot at dating hinanakit. Sa ilalim ng lahat ng mga argumento na ito ay matatabunan ang theory na ang pagkamatay ni Luna ay assassination at ang mastermind ay si Aguinaldo. Guguho ang lahat ng mga kasinungalingan dahil mas malakas pa rin ang katotohanan.

Hindi ko tinatanggap na ang nangyaring pagpatay kay Luna ay isang asasinasyon. Walang sapat na evidencia para suportahan ito, ngunit maraming evidencia na nagpapatunay na ito ay simpleng homicide lamang. Nagrambolan ang mga kalalakihan, mga tunay na lalakeng Pinoy at dahil hindi na mapigilan ang kanilang sarili, dala nang matinding galit, na naipon sa mahabang panahon, punong-puno ng paghihiganti, bawat taga ng itak ay para sa bawat isang mahal sa buhay na nilatigo ni Luna sa tren sa Calumpit, bawat tadyak ay pang-bawi sa mga sampal at pangiinsulto na tiniis at binalikan pa para pagtatagain ulit ang bangkay para sa sarili nila. Higanti para sa sairli, dignidad, dangal, pagmamahal sa sarili. Dahil kahit sino man, lalo na sa kultura nating mga Pilipino, ang sampal ay matinding insulto at pagwasak sa pagkatao. Sa harap ng ganoong kahihiyan, lalo na sa panahon ng digmaan at matinding tensyon, ang marahas na tugon at hindi na nakapagtataka.

Sino ang nagpapatay kay Antonio Luna? Wala. Simpleng homicide lang. Walang nagplano, walang mastermind, at walang asasinasyon. Kung naghahanap ka ng contrabida na parang sa pelikula, ang sagot ay si Antonio Luna rin. Sabi nga niya, ‘sarili natin ang ating kaaway’ — at sa bandang huli, sarili niya pala ang naging pinakamalupit niyang kaaway. 

Upang maunawaan ang tunay na nangyari kay Luna, kailangan nating alisin ang mga kathang isip, alamat at mitos. Tingnan natin ang pagkatao niya, ang panahon at ang kulturang humubog sa sandaling iyon.

Bakit Ganito Na Kasama Ang Katiwalian Sa Pilipinas?

Pakinggan ang buong detalye dito - https://indiosbravos.mixlr.com/recordings/2947493

Huwag na kayo maghanap ng lunas o sagot sa katiwalian. Huwag na din kayo umasa na may magagawa ang ating gobierno at susunod na mga administrasyon sa mga sakuna na dadating sa atin taon-taon. Dahil sasabihin ko sa inyo na walang makakalutas niyan kung ang mga Pilipino ay hindi mag rerebolusyon o may mangyaring hard reset. Alam niyo ba kung bakit hindi na mababago yan? Ang kailangan lang natin maintindihan ay ang kasaysayan ng ating bansa. Kung bakit ang bansa natin ay hindi na makakaahon dito sa kumunoy ng kumukulong tae. At kung bakit ang bansa natin ay napangalanang "The Most Disaster Prone Country" at "The Most Corrupt." 

Ang Pilipinas ngayon ay isa nang clown show. Kung ang bawat institusyon ay bagsak, kapag ang katiwalian ay normal na parte ng buhay at kung ang ating namumuno ay walang solusyon, tayo ay magmimistulang mga payaso sa isang carnaval.

Pero hindi dapat ganiyan. Kung nasunod lamang ang blueprint ni Mabini na nakasulat sa kaniyang Dekalogo. Parang ten commandments ni Mabini na nakatutok sa mga sekular at mga virtud sibil ng isang bansa. Hindi lang ito mga moral advice - ito ay blueprint para sa isang republic na nakataguyod sa dignidad, sariling pananagutan at pagmamahal sa bayan. (Mababasa ang dekalogo dito - Apolinario Mabini's True Decalogue: A Moral Code for the Philippine Republic | Sinaunangpanahon)

Para naman hindi kayo mahilo, pumili ako ng mga importanteng kautusan ni Mabini sa kaniyang Dekalogo na related sa good governance at moral public service na nag-emphasize ng integrity, virtud sibil, meritocracia (pagpili ng tagapaglingkod sa gobierno na naaayon sa kaniyang talino at kakayahan) at pagmamahal sa bayan. Ito ang mga sumusunod:

• Act according to conscience and reason - "Thou shalt not act without first thinking, nor speak without first reflecting." Sa Tagalog, "Huwag maging padalos-dalos." Itong kautusan ay mag encourage para sa ating mga pinuno na huwag maging kupal. Huwag maging taklesa at laging pinagiisipan ang isang bagay bago buksan ang mabahong bunganga. May isang dating pinuno tayo na tatay ng mga tabogo ang naiisip kong tao na hindi sasangayonan ng dekalogong ito.
• Use your talents for truth and justice - "Thou shalt not waste thy time; time lost is lost forever." Ibig sabihin, ang ating mga mambabatas at maging efficient, truthful at justice oriented. May isang tatay ng mga tabogo na wala nang sinabi kung hindi mga innuendos at hyperbole. Puro pa-paninira. Gagawaan ng kwento ang mga taong hindi niya makakasundo sa prinsipyong demonyo. 
• Love your country after God - "Thou shalt love thy country after God and thy honor and more than thyself." Ibig sabihin ay unahin ang iyong bansa at makakabuti sa mga kababayan mo, bago mo isipin ang iyong sarili. Hindi yung isang tatay ng mga tabogo diyan ang love niya ay China.
• Strive for independence and self-rule - "Ayaw sa pangingialam ng mga banyaga sa affairs ng ating bansa. Hindi kagaya ng tatay ng mga tabogo na inaalay pa ang Pilipinas na maging probinsya nila. Secreto pa na naglagay ng pekeng mayor na Chinese citizen para umpisahan ang invasion.
• Prioritize national happiness over personal ambition - Ito ang sinusunod ng isang namumuno na hindi na kailangan ipaliwanag pa. Hindi katulad ng tatay ng mga tabogo na gustong siguruhin ang sariling ambition niya at maging ang anak niya na sunod na mamuno para sa bayan. Kunwari lang ang kanilang kinikilos ay lahat para sa bayan.
• Respect others' rights as your own - Basehan sa pamumuno ay ang katarungan at tinatanggi ang pag-aabuso sa kapangyarihan hindi katulad ng tatay ng mga tabogo na sobrang bastos at walang pag-galang sa karapatang pangtao puera na lang kung China ka.
• Serve with loyalty and honor - Dahil ang pagsisilbi sa bayan ay isang sagradong tungkulin at hindi kailangan gamitin para payamanin ang sarili. Nako, yung tatay ng mga tabogo ang pinapalabas sa publico ay tapat siya sa tungkulin pero pag sinilip mo lahat ng mga baho hindi pala. Yung Special Assistant niya nagpayaman din sa sarili dahil sa dami ng kontratang nakuha niya sa gobyerno. Madami sa alipores niya ang yumaman mula nang mainvolve sa politica.
• Value merit over privilege - Pinagbabawal ang nepotismo at dynastic politics at nagaadvocia para sa kahusayan sa trabaho at integridad. Hindi kagaya ng tatay ng mga tabogo na binibigay sa mga dating pulis at sundalo ang mga position sa mga ahencia ng gobierno. Mga taong walang alam kaya lalong humina ang mga institucion at sumabog ang katiwalian. Binibigay din mga contrata sa mga taga Davao kaya nga may tinawag na Davao Group na biglang yumaman noong panahon niya.
• Uphold unity and solidarity - Encourages inclusive governance at national cohesion. Hindi kagaya ng tatay ng mga tabogo na ang gusto lang mamuno ay sila-sila. Dynastic ang style ng pamumuno at magaling manggalit.

Ang mga napili kong mga kautusan, at halos buong decalogo na rin naman, ay hindi lamang moral advice - ito ay strategic framework para ibuo ang isang republica na inagaw natin sa España. Kung magbubuo tayo ng gobierno, ito dapat ang sundin natin para hindi tayo masira. Pero si Aguinaldo mas naniwala sa mga elitista at mestizo kagaya nila Calderon, Paterno at Buencamino - mga taong ayaw na isali si Mabini sa cabinete ni Aguinaldo. Kung makita niyo listahan ng mga miembro ng Malolos Congress ay parang listahan ng mga mayayaman sa Manila. Sabi ni Ambeth Ocampo, parang society column ng panahon na yun. Ang mga taong yan ay hindi mga ilustrado. Mga mayayaman lang pero malayong-malayo sa tinatawag na ilustrado kagaya nila Rizal. Si Mabini at Antonio Luna, yan mga ilustrado yan - enlightened ones.

Kaya Bakit Maraming Tiwali Sa Pilipinas?

Sistematiko ang katiwalian sa Pilipinas at masasabi din natin na historikal na may nanggaling sa colonial legacies, elite capture and institutional failure. Ito ang mapait na katotohanan: ang katiwalian sa atin ay naging normal na pamamalakad na pero tandaan na hindi ito cultural destiny. Ito ay resulta matapos ang matagal na panahon na tayo ay nasa ilalim isang pamumuno na binuo para mag-extract or kumuha at hindi mag-empower.

Bago dumating ang mga Kastila, ang Pilipinas, na hindi pa bansa noon ay may existing barangay systems. Ang mga barangay ay pinamumunuan ng mga datu, may batas naman pero yan ay depende sa datu. At sa ibang barangay may datu na naman at may sariling batas na sinusunod, depende talaga sa datu kung ano trip niyang batas. Hindi ako magugulat kung may batas na tsupain ang titi ng datu, lalaki ka man o babae, bata o matanda. Sa dami ng gunggong sa atin, hindi ako magugulat. Kaya ang mga barangay system ay built on personalistic governance - basta tapat ka sa datu, ok ka ay hindi ito base sa abstract laws na consistent at ang pinagbabasehan ay shared values at justice oriented. Maging loyal ka lang sa datu puede na, depende kung sino ang datu. Kagaya ng style ng isang tatay ng mga tabogo sa Davao putangina.

Ang barangay system ay nagmula sa Austronesian settlers, kasi diba iisa bangka ng mga yan, tapos dadating sa isla para doon manirahan. Diyan na develop ang barangay system kaya maliliit at kinship-based ang communities. Hanggang ngayon may mga liblib na lugar pa rin sa mga probinsya natin.

Nang dumating mga Kastila, naintroduce ang encomienda system. Ito ang paraan para sa mga mananakop na ma-exploit ang mga natives sa pamamagitan ng pag-kolekta ng buwis at pilitin na magtrabaho para sa mga kanila, kapalit ay protection, basic needs at bigyan ng relihiyon. Nagkaroon ng exploitation dahil maraming encomienderos ay umabuso sa sistema - pinipilit tayo magtrabaho sa minahan, pataniman at construction at bibigyan lang ng maliit na sahod kung meron man. Kasi may cases na walang pasahod talaga. At kayod kabayo pa.

Ang encomienda ay ibibigay sa isang Kastila na settler bilang gantimpala sa kaniyang kagitingan sa labanan for example. Bigyan sila ng encomienda sa isang barangay halimbawa, hawak mo lahat ng tao diyan at lahat sila magbabayad ng buwis sa iyo. Ang ibabayad nila sa iyo halimbawa ay bigas, ginto o kaya ay libreng paninilbihan. Kapalit nito ay bibigyan tayo ng protection at bibigyan ng fraile para magmisa at turuan tayo ng Catolisismo. Sa katagalan, maski ang mga fraile ay naging encomienderos na din. 

Slavery ito in practice. Nagpayaman mga encomienderos gamit ang ating mga ani, likas na yaman, dugo at pawis. Ito ang naging umpisa ng land grabbing at control ng mga elites at pinagmulan din ng systemic inequality na ramdam pa rin natin hanggang ngayon.

Itong encomienda system, pinagsama ng barangay system ay nagbigay daan para sa political dynasty sa atin. Diba kayong mga tabogo ang gagawin niyo lang ay maging loyal kay mayor, iboto niyo sila, huwag papalitan, asawa, anak hanggang apo nila ay iluklok niyo kapalit ay puesto sa palengke, prangkisa ng tricycle, puesto sa bangketa, trabaho sa municipio atbp. Diyan nagmula yan sa encomienda system plus yung pre-existing na barangay system. Ang mga datu ay ginawang mga principales, na siyang nangongolekta para sa Crown.

Pagkatapos makamit ng Pilipinas ang independencia, ang mga institution natin ay sinalihan ng feudalismo. Kaya ang bawat election ay mainit, nauuwi sa patayan kung sino ang sunod na magiging encomiendero. Ang mananalo ay siguradong hindi na mapapalitan kasi babarahin na nila ang lahat ng position paglagay ng kanilang asawa, anak at kamag-anak hanggang sa lahat ng position sa LGU ay buong pamilya na nila. Mga putanginang baboy na abusado. Lately, maraming mga bagong dynasty ngayon ay may maiikling apellido kagaya ng - Co, Chua, Lim, Yu etc.

At kahit wala na ang mga fraile hindi naman nawala ang systema ng corruption ng simbahan na deeply embedded sa Philippine society. Ang buong istraktura, impluwensya at hawak nito sa ating kultura ay patuloy na nagdidikta sa pamumuno ng bansa natin at educasion. Hindi nagiba ang sistema ng mga fraile, pumalit lamang ang mga Pilipino na pari. Maraming ginawang pangingialam ng simbahan sa mga affairs ng gobierno. Gatekeepers ng morality kuno - hinaharang nila mga policy na makakatulong para maging mas maganda ang pagpapatakbo ng bansa kagaya ng mga programa para sa pag control ng populasyon. Kaya ito ang dami-daming mga patay gutom na palaboy dahil laging hinaharang ng mga obispo natin ang mga magagandang programa. Mga kantutero pa mga Pilipino kaya ang daming mga babaeng disgrasyada na may anak pero walang asawa. 

Huwag din kalimutan na ang simbahan ang original land grabbers. Kung ipamahagi nila mga lupa na ninakaw nila sa mga natives, sana hindi ganiyan kadami mga skwater sa atin. At mas naging maayos sana pamumuhay ng mga iskwater kung hindi sila nagaanak ng madami na hindi na nila kayang tustusan at ang mga anak nila ay dadagdag lang sa mga milyon-milyong palamunin na hindi naman nagbabayad ng buwis!

Hindi rin dapat makalimutan ang ibang mga relihiyon diyan, karamihan ay mala-kulto pa na malakas ang impluwensya sa politica. Nandiyan ang INC, Kingdom of Jesus Christ at Jesus is Lord na mga sponsor, endorser at pinagmulan ng napakaraming politicong tiwali at banban. Ang mga grupo na ito ginagamit din taguan ng pera ng mga magnanakaw sa kaban ng bayan dahil ang perang tinago mo sa bank accounts nila ay hindi masisilip at mabubusisi.

Ngayon ito namang mga Chinese immigrants sa atin na nagdatingan na noong 1700s pa, ay nakaranas ng discrimanasyon at dahil sila ay dayuhan noon, hindi sila nabibigyan ng lupa at hindi nakakasali sa politica. Dahil dito sa paghihirap na dinanas nila, wala naman silang mga ari-arian o tahanan sa China na pinagmulan nila, ay kailangan nila manatili dito at hindi nila matiis ang sistema na sila ay walang kwenta. Yan ang naging motibasyon nila para magpayaman, makakuha ng kapangyarihan at siguruhing mapanatili nila ito dahil kapag ito ay mawawala, mahirap na ulit maibalik. Upang mapanatili ang dynasty, sila ay mag-actong gatekeepers' ng karibal sa politica. Parehong philosopia ginagamit nila sa negosyo, mainly to keep start-up businesses na pagaari ng natives out!

Kahit ano man tahakin nila - lalo na sa politica at negosyo - sisiguruhin nila na walang makakalaban sa kanila at sila lang ang maghahari. Diba 85% ng mga malalaking negosyo sa bansa natin ay controlado ng iilang pamilya lamang. Marami sa kanila Chinoy. 90% ng GDP ng bansa natin noong 2023 ay napunta lamang sa 40 na pamilya. Isipin niyo yan.

Yan ang mga dynamics ng bansa natin, para maintindihan niyo ang behavior ng bawat Pilipino at kung bakit halos magpatayan ang bawat isa para lang mapanatili sa puesto na sila ay may kapangyarihan at kakayahang humakot ng pera at mangamkam ng lupa.

(Sa susunod na kabanata ay hihimayin natin ang Noli Me Tangere at kung bakit ito ay hindi naituturo ng maigi sa kabataan. Puro rote memorization lamang at nawala ang revolutionary fire.)

Ang Warning Ni Apolinario Mabini - Huwag Hayaan Ang Mga Mestizo At Elitista Na Magpatakbo Ng Gobierno!

Nagbigay ng babala si Apolinario Mabini kay Presidente Emilio Aguinaldo na huwag hayaang mamuno ang mga elitista dahil ang kanilang intention ay pangsarili lang. Ang nais ni Mabini ay magkaroon ng republica na may tinatayuang matibay na prinsipiyo at hindi kapangyarihan lamang. Nangangamba si Mabini na kung ang kalayaan ay makakamit, ito ay walang saysay kung ang mamumuno lamang ay mga oligarko. moral regeneration ang kailangan. Kung ito ay hindi nasunod noon - dapat lamang na ito ay masunod ngayon!

"A revolution has only succeeded when it has brough about a moral regeneration."

Ngayon na lantaran ang katiwalian, napapanahon ang mga ideals ni Mabini hindi ba? Totoo nga na siya ang Utak ng Rebolusyon!

Kaya makinig na para hindi manatiling bobo. Tigilan na pagiging DDS.

https://indiosbravos.mixlr.com/recordings/2935130

Bakit Ang Daming Bopols Sa Pinas?

Ang kaka-Ingles natin ang nagpapabobo sa atin. Ingles ang ginagamit na mode of instruction sa mga paaralan. Salita din ito na ginagamit sa mga pahayagan at sa telebisyon. Ito rin ang ginagamit na lenguahe sa Saligang Batas. Pinagmamalaki natin na tayo ay pangalawang bansa na maraming English speakers. Pagmagmalaki tayo akala mo kung sinong mga hari na may malaking corona sa ulo pero nakatayo naman sa mataas na imbakan ng basura.

Eh ano ngayon kung tayo rin ang pinakabopols?

Ayon sa bagong pagaaral na ginawa ng World Bank, 80% ng mga magaaral sa atin ay hindi bihasa sa kaalam. Sa madaling salita, ang mga kabataan ngayon ay mga utak buris. Mga Ompong Galapong, may ulo pero walang tapon! Masama yan para sa hinaharap ng ating bansa. Itong report na ito ginagamit ito ng mga investors para malaman kung maganda ba mag-negosyo sa bansa natin. Kung makita nila ang report na ito, hindi sila pupunta dito para mag set up kaya asahan niyo na magaalisan ang mga trabaho na nasa atin ngayon dahil baba ang kalidad ng work force. Puro bobo ang nakasalang!

Bukod sa bulok na curriculum, kakulangan ng silid aralan at mababang kalidad na pagtuturo ay may malaking contribucion ang pagpilit na mag Ingles sa buhay natin!

Bakit Ingles ka ng Ingles? 

Dahil sa America. Ang orientacion ng educacion sa bansa natin ay pang America hanggang ngayon na matagal na nating nakamit ang ating kalayaan, hindi natin inayon sa kultura nating mga Pilipino. Eh kung tutuusin dapat Español ang pangalawang lenguahe sa atin kung hindi lingua franca. Kaya di natin maunawaan ang kasaysayan at nakaraan ng bansa natin dahil sa kaka-English! Hindi nga natin mai-translate mula sa Español ang halos 95% na mga documento sa national library kasi puro Inglesero mga tao sa atin. At ang pinaka masaklap sa lahat, Ingles na nga ng Ingles, ang hina naman ng comprehension. Marami sa atin mahina pagkakaintindi sa Ingles kasi wala sa puso natin yan eh. Kaya maraming nuances na hindi natin maintindihan o maipaliwanag o maihayag. 

Tingnan niyo ang daming bobo sa ropor diyan pagdating sa Math. Bakit? Kasi ang instructions nasa wikang Ingles. Hindi na nga makaintindi ng simpleng instructions tapos mathematical theory pa? At mababa overall ang rate natin kumpara sa Asia. Ang hihina ng mga kabataan na pumapasok sa colegio dahil ang napapansin ng mga educators ay karamihan sa kanila puro bobo. Hindi marunong mangatwiran, hindi makabuo ng matinong pangungusap. Sa kaka-Taglish pa ng mga gago hindi nila maipaliwanag ng mabuti ang nais nilang sabihin, hindi rin sila makaintindi ng English, Tagalog, Taglish o kung ano mang wika ang naimbento nila! Ang bobo ng mga kabataan! Tingnan niyo lang mga comments sa mga maiinit na issues na pinagtatalakayan at basahing maigi mga pinagsusulat ng mga bobong kabataan natin at makikita niyo sinasabi ko.

Yan ang resulta ng kabiguan ng Department of Education na siguruhin na maging bihasa sa Tagalog ang mga mag-aaral. Dagdag mo pa yung mga insecure na mga Cebuano na ayaw na ayaw matuto ng Tagalog. Asar na asar sila kasi na Tagalog ang napiling Pambansang Wika na gagamitin sa pagtuturo at negosyo. Pinilit nila Ingles kaya ayan ang gulo-gulo ng isipan natin ngayon. Sa sobrang gulo, kahit sila naging katawa-tawa mag Ingles at nang punahin at pintasan sila ni Gloria Diaz na isang Cebuana nagalit sila at na persona non grata pa. At may army tayo ng mga bobong tao. Kung may gera lang ng pabobohan eh mananalo tayo at tayo ang magiging powerhouse. 

Ito ang talagang problema, mahina ang kakayahan natin sa komunikasyon. Kaya ayan ang bilis mag-init ang ulo ng mga tao sa atin pag naguusap-usap. Wala nga makaunawa ng pag-uyam pag may gumagamit nito biglang nag-iinit ulo ng kausap. Ano ang pag-uyam? Sarcasm yun, gago! Tanga, bobo, gago!

Maraming bobong DDS. Maraming bobong Dilawan o Pinklawan. Maraming bobong Loyalista din! Hanapin lang ang mga maiinit na talakayang pang-politica at sasakit ulo niyo, matatawa at maiinis sa mga pangangatwiran ng mga sumasali sa comments section. Ang hina-hina pa ng pagkakaintindi sa politica at foreign policy. Kadalasan pa ng mga pinagbabasehan ng argumento nila ay base sa haka-haka, marites at bugso ng damdamin. Kaya ang pinagsasabi ay walang latoy at nakakainit lalo ng ulo! Idagdag ko pa na puro biased kaya kahit may magandang argumento yung katunggali ay walang napupulot na aral kasi magmamatigas lang sa baluktot na paniniwala. Talagang ang sarap ibaon mga ulo sa buhangin!

Ang mga kababaihan naman puro Tiktok na lang. Magsasayaw sa Tiktok kahit kita na yung kaluluwa nila. Ang lalaki nga ng mga dyoga, utak dilis naman! At pag mag Ingles na, sa umpisa akala mo ang bagsik tapos mauutal at susundan na ng Tagalog. Wala nang diwa yung sinasabi at wala nang saysay. Pero yung dyoga ang lalaki. Ewan ko ba kung dahil ba sa formalin sa isda o ginagamit na fertilizer sa mga imported na pechay galing China. Kung ano man yun, sige lang kain pa ng pechay pero sana matuto din magbasa ng aklat para magising mga natutulog na utak. Sayang eh.

School ID ng Pinoy na Estudiante.

Wala na rin gaanong nagsusulat ng mga nobela. Yung National Bookstore naging tindahan ng lapis at pentel na lang. Puntahan mo libro at ang konti ng makikita mo. Kahit sa bangketa wala ka na makikitang mga magazine. Noong dekada 80 hanggang 90 may mga komiks at magasin pa. Maraming nagbabasa kahit longky may mabibiling magasin kagaya ng Kislap. Mga matatanda may Liwayway at para sa mga bata maraming komiks. Ngayon wala na! Dahil sa bumubobong sambayanan!

Sino nga naman magsusulat pa eh hindi na makabuo ng talata mga ugok ngayon paano pa kaya magsusulat ng isang articulo sa magasin o magsulat ng isang nobela na kahit may 130 na pahina man lang. At kung meron man, walang audience dahil ang bayan natin ay napuno na ng mga ugok at utak biya. 

Kaya yun yung mga kurso at programa sa pagaaral sa atin puro nursing at caregiving. Naging training ground tayo ng mga katulong at amuyong na nagsasanay paano maghugas ng pwet at maglinis ng tae sa ibang bansa. Walang kumuha ng kurso sa siyensiya at engineering. And de-calidad na educacion para sa mga may pera na lang.

Sandali na lang ang Pinas at talagang magiging cesspool tayo at imbakan ng tae. Walang papasok na foreign investors sa atin dahil na lang sa bobong workforce, katatakot-takot na gastusan sa training at magiging liability pag gumawa ng kapalpakan sa trabaho. Dagdag pa yung kakulangan sa infrastructure at napakamahal na koryente. Mataas pa tax at talamak ang corruption kahit saan ka lumingon may mangongotong sa iyo. Tapos trapik, mainit, puro malls, walang mga puno, puro tae, madaming iskwater at beerhouse. Kaya sandali na lang ang Pinas at magiging failed state na talaga. Malulunod talaga sa kumunoy ng kumukulong tae.

Huwag din kalimutan na ang kasalukuyang kalihim ng Department of Education ay si Sarah Duterte na walang karanasan sa pagtuturo. Ang prioridad niya ay labanan ang comunismo na malayo sa katungkulan niya bilang kalihim ng Dep Ed. Kung ganyan ang situacion natin, walang problem solver at makakagawa ng magandang initiativo at sisimulan ang pagiisip ng paraan para iangat ang antas ng educacion sa bansa natin ay siguradong mabilis ang pagbulusok natin pababa at tuluyang maging isang FAILED STATE.

Pero ok lang dumami mga bopols kasi magaling naman tayo mag Ingles. 

Andres Bonifacio Nahuli sa Binabalak na Kalokohan

Alam niyo ba na si Andres Bonifacio ay namulitika lang sa Cavite? Matapos niyang matalo sa election ay nagpatawag ng meeting kasama ang ibang mga oficiales ng Katipunan para lumagda sa tinatawag na Naic Military Agreement. Nang biglang dumating si Emilio Aguinaldo at sila ay nataranta, si Andres Bonifacio ay muntik pa mahulog sa hagdanan sa pagmamadali. Makinig mamaya sa https://indiosbravos.mixlr.com/events/2755770. 

Ang Matinding Kapalpakan ni Andres Bonifacio - Bakit ang Pinaglabanan ay Pinagtalunan?

Andres Bonifacio

Para sa mga nanood ng Bonifacio: Unang Pangulo ni Robin Padilla, malamang nakita niyo eksena sa labanan sa San Juan kung saan nanalo ang puersa ni Andres Bonifacio laban sa mga Kastila. Paano kung sabihin ko sa inyo na embellished at puro kabalbalan lang pala ang pelicula na yun? Ang totoong nangyari sa San Juan noong Agosto 30 1896 ay hindi nauwi sa tagumpay, kung hindi sa isang pagkakalampaso. Isang super diyahe na pagkakalat ng mga pangkat ni Andres Bonifacio na nagresulta sa pagkakabuwag ng Katipunan sa Manila at pagkakatuldok sa tinatawag na Manila Uprising. Handa na ba mga tissue niyo?

Preludio Sa Isang Malaking Kapalpakan Ng Supremo

Dahil ang Katipunan ay malapit nangatunton, napilitan ng iba't-ibang sangunian ng Katipunan na lumantad na at simulan ang Revolucion sa pamamagitan ng sabay-sabay na pag atake sa Intramuros. Noong una ay tinutulan ito ng iba't-ibang sangunian ng Katipunan upang iconsulta muna kay Dr Jose Rizal. Alam naman natin ang nangyari, tinutulan din ni Rizal dahil sa kakulangan ng armas. Si Antonio Luna ay nilapitan din na tumanggi din na may kasama pang pang-aasar. Ano daw ba ang gagamitin natin laban sa mga Kastila? Mga ipin natin? Marami silang mga ilustrado at mayayaman na nilapitan upang makahingi ng suporta pero lahat ay pinagsarahan lang sila ng pinto. Sa sobrang asar ni Bonifacio at Emilio Jacinto ay nagplano sila na ipasubo ang mga ito. Bagay na tatalakayin ko sa susunod na articulo. Pero noong Agosto 24 1896 sa isang pagpupulong-pulong sa may Balintawak, nagpasya na simulan ang uprising sa Agosto 30 1896. May mga hudyat na ibibigay para malaman nila na oras na ng pag-atake. Ito ay ang mga sumusunod:

• Pagpatay ng ilaw sa Luneta para sa mga Katipunero sa lalawigan ng Cavite dahil ang mga ilaw sa Luneta ay matatanaw kung ikaw ay nasa mataas o elevated position na malapit sa baybayin ng Cavite.

• Ang pagputok ng cañon para sa mga nasa surrounding areas ng Manila dahil sila lang naman ang makakadinig ng pagsabog ng cañon. 

• Pagpapalipad ng lobo para sa mga taga Nueva Ecija at Bulacan na mag iintay sa Polo (Valenzuela).

Dapat natin i-assume na ang pagpapalipad ng lobo ay magsisilbing unang hudyat para kumilos ang mga taohan ni General Vicente Fernandez, na nag volunteer na magdadala ng hukbo mula Laguna para kunin ang Manila Electrico na nagbibigay ng koryente para sa mga ilaw sa Luneta. Sino pa ba ang magpapalipad ng lobo? Walang iba kung hindi ang Supremo.

Nag-assign ng apat na mga heneral ang Supremo sa Manila. Ito ay ang mga sumusunod:

• Vicente Fernandez - Nag-voluntario na magpapadala ng 1000 mga taohan para atakihin ang Manila Electrico at patayin ang mga ilaw sa Luneta. Hindi siya nakarating sa Manila noong Agosto 29 1896.

• Aguedo Del Rosario - Hindi nakarating sa Manila.

• Gregorio Coronel - Hindi rin nakarating sa Manila.

• Ramon Bernardo - Naghintay sa Sta Mesa at nakasagupa ang mga taohan ni Heneral Echaluche na pinadala para tulungan ang mga tropa na nasa Polvorin na inatake ng 800 na Katipunero sa pamumuno ni Andres Bonifacio at Emilio Jacinto.

Agosto 29 1896 dakong alas 3 ng hapon ay nakatanggap ng liham mula sa Supremo si Pio Del Pilar. Nakasaad sa liham na ipunin niya ang kanyang mga tauhan bandang alas 8 ng gabi at ipagtipon-tipon sa may Libingan Ng Mga Ingles sa Makati. Dito ay kanilang hihintayin ang mga Katipunero na magmumula sa Tapusi, Montalban, San Mateo at Morong. Pagdating ng mga puersa na ito ay sabay-sabay silang magtutungo sa San Juan del Monte. Nag-antay sila hanggang alas 3 y media ng umaga at walang dumating na anino. Basahin mo pa mamaya at makikita niyo kung ano nangyari sa mga taga Katipunero na inaantay nila Pio del Pilar. Magugulat kayo.

Depiction ng San Juan

Samantala, hindi nakarating si Heneral Vicente Fernandez at kanyang mga taohan na magpapatay dapat ng ilaw sa Luneta. Maaring hindi niya nahikayat ang kanyang mga kababarrio upang sumama sa pagaaklas dahil sa kakulangan ng armas at walang matinong plano. Hindi natin masisisi, noong una pa lang ay marami nang tumutol sa maagang paguumpisa ng revolucion. Hindi ka talaga makakakuha ng simpatiya at suporta kung hindi mo makukumbinsi ang sino man na may kakayahan kang ipanalo ang  revolucion. Kaya kahit pa magpalipad ng lobo ang Supremo ay walang mga hukbo na kikilos para atakihin ang Manila Electrico at mapatay ang ilaw sa Luneta at Intramuros, bagay na iniintay ng mga nasa lalawigan ng Cavite.

Si Pio del Pilar naman ay parang gago na pinulutan ng mga lamok sa paghihintay kasama mga tropa niya sa may Libingan ng mga Ingles. May hawak pa silang mga sulo at nagmukhang mga mokong. Naglakbay siya patungong San Juan del Monte para makakuha ng balita mula kay Andres Bonifacio pero lalo siyang nalito ng bandang alas 10 ng gabi nakarating siya kung saan nakatambay ang Supremo at mga kasamahan nito sa may San Juan at inutusan siya ng Supremo na bumalik sa Culi-Culi at intayin ang mga tropa ni Heneral Vicente Fernandez. "Hanapin mo ang mga tropa ni Fernandez at magsanib puersa kayo para sabay-sabay niyong atakihin ang Manila Electrico. Doon ay putulin niyo ang koryente para mataranta ang mga taga-Intramuros at mapatay ang ilaw sa Luneta. Muwahahahaha!", utos ng Supremo. Kasama din ng Supremo ang mga taohan na galing San Mateo, Morong at Montalban! Kasama na pala niya mga taohan doon na kanina pa nila iniintay sa may Libingan Ng Mga Ingles, bakit hindi man lang siya nagpadala ng tao na magsasabi or magbibigay ng mensahe para alam nila? Madali lang naman magpadala ng taohan para naman nakakilos na sila at malaman nila kung may nagbago sa mga plano. Hindi naman kagaya ngayon na isang text lang ok na. Noon, pag sinabing maghintay ka sa ilalim ng puno ng kawayan eh maghihintay ka talaga. Kapag hindi nakita ni anino mo, assume na lang na namatay ka na kaya siguraduhin mo na may burol para sa iyo. Ganyan sa sinaunang panahon noong wala pa ang teknolohiya na alam natin ngayon.

"Gagong Supremo, kanina pa kami nagmumukhang gago eh kasama na pala niya mga inaantay namin!"

Lumalabas talaga ang kahinaan ng Supremo sa pag organize ng malaking event. Mahusay lang siya mag organize ng isang samahan kagaya ng Katipunan at mangolekta ng contribucion pero ang tactica sa pakikipag gera ay ibang usapan na. Kung may mababago sa plano mo, dapat ipagbigay alam mo kaagad sa mga taohan mo na umaasa sa iyo.

Pagdating Ng Mga Kasamahan Galing Santolan, Naghappy-Happy Muna

Nakailang enquentro ang Supremo at kanyang mga kasama sa Mandaluyong sa kanilang paglalakad papuntang San Juan. Plano nila ay mag hook sa San Juan at atakihin ang Intramuros mula sa Silangan. Ang mga taohan naman nila Pio del Pilar, Heneral Vicente Fernandez at mga taga Morong, Laguna, San Mateo (na hindi alam ni Pio del Pilar ay kasama na pala ng Supremo papuntang San Juan) ay susugod sa centro at ang mga taga Cavite ay sa kanlurang bahagi ng Intramuros poposition.

Sa mga enquentro ng Supremo na tumagal din ng ilang oras ay nakakuha sila ng ilang mga riple (rifles mga pare ko). Maliit na detachment lamang na may 2 o apat na guardia ang nakasagupa nila pero talagang piniga sila dito dahil sa kakulangan nila sa armas. Kaya bukod sa mga enquentro, maglalakbay pa sila on foot. Kung sa mapa ngayon kung titingnan ay malapit lang at nararating natin gamit ang pampublikong sasakyan, noong panahon ay iikotin pa nila. Ang dating short cut ay magiging long cut pa para lang maiwasan ang ibang mga detachments. Kailangan maiwasan nila ang detection. Hindi ako magugulat kung magbaligtad pa sila ng kasuotan para hindi "mamatanda". Only legends will know. Nang makarating sila ng San Juan ay nagpahinga sila dala ng matinding pagod at gutom.

Hindi nagtagal, bandang alas onse ng gabi ng 29 Agosto 1896, ay dumating ang mga kasamahan nila na galing sa Santolan. Binubuo ng mga 300 katao at may dalang 17 riple at pistol. Para sa mga Katipunero na namumulube sa mga kagamitang pang-digmaan, ang pagkakataong ito ay kanilang ipinagdiwang. Nagkaroon ng salo-salo at usap-usapan. At pag sinabi nating salo-salo at usap-usapan, ibig kong sabihin ay inuman at lasingan. Ano pa ba ang gagawin ng mga Tunay na Lalake bago sumabak sa patayan? Ikaw ba aakyat ka ng ligaw ng hindi umiinom ng konting alak para magbigay sa iyo ng lakas loob? Tingnan mo nga si Chiz Escudero sinusukahan yung bahay ng nanay ni Heart Evangelista dahil dumadalaw sa kanila nang senglot at amoy chico ang hininga. Nakakahiya naman kasi ipakita pagmumukha niyang may hawig sa bayawak na dumadalaw sa pamamahay ng isang napakagandang binibini na kagaya ni Heart. Isang binibini na ang sarap turukan ng titi sa puki at pigain ang kaniyang mani. Tapos aasungot lang kagaya niya na mukhang bayawak at kilalang pamilyado na. Kailangan mo talagang maglasing! Sa kaso ni Bonifacio, ikaw ay makikipagsagupaan sa isang higante na maaring ikamatay mo ay mabuti nang itulak ka ng alak para mag amok ka na lang at hindi manaig ang takot.

Ito kaya ang Polvorin?

Tandaan niyo na may usapan na sa bandang alas dose, pagpatak ng 30 Agosto, ay magbibigay ng hudyat ang Supremo para sa mga Katipuneros sa ibang lalawigan. Sa puntong ito, hindi pa alam ng Supremo na hindi pa nakaposicion ang mga taohan ni Heneral Fernandez. Hindi niya alam kung nasaan si Heneral Fernandez at hindi niya alam kung ano ang posicion ng ibang mga kasamahan niya.

Hindi rin alam ng Supremo kung saan naroroon sila Aguedo del Rosario at Gregorio Coronel na parehong hindi nakarating sa Maynila. Mukhang walang alam sa coordinacion si Bonifacio. Maaring alam niya na nakaposicion na si Heneral Ramon Bernardo sa may Sta Mesa dahil hindi naman kalayuan ang Sta Mesa sa San Juan.

Ayon sa memorias ni Santiago Alvarez, nakausap niya ang isa sa mga kasamahan ng Supremo sa San Juan na si Genaro delos Reyes. "Nagkaroon ng konting paguusap-usap at pamamahinga at ganon na lamang ang pagkagulantang ng Supremo nang tingnan niya ang kanyang orasan ay alas quatro na pala ng madaling araw!" Yan ang salaysay ni Genaro delos Reyes na first hand eye witness na nagpapatunay na ang Supremo ay nakatulog noong gabi ng Agosto 29 1896. Tumitigas pa siguro ang titi niya at naninikit ang kanyang brip sa wet dreams nang biglang tumilaok ang bwisit na manok, kaya napatingin sa kanyang orasan at ayun alas quatro na pala ng madaling araw! Lumipas na ang oras na kanilang hinihintay! Namuti na ang mga mata nila Aguinaldo sa kakahintay sa Tulay ng Marulas, napigtas na ang suelas ng tsinelas ni Pio del Pilar sa paglalakad mula Libingan ng mga Ingles hanggang San Juan at pabalik sa Libingan ng mga Ingles at pinagpyestahan ng mga lamok sila Heneral Ramon Bernardo sa may Sta Mesa. Ang lahat nang iyan ay dahil lang sa kakahintay sa kanya. Sa kabwisitan, iniutos ni Mr Atapang Atao na hulihin ang putanginang manok na bumulabog sa mahimbing na tulog para katayin. Sila ay nagsalo-salo sa masarap na tinola na niluto ng binabaeng si Semilio, este si Emilio Jacinto pala. Sarap talaga magluto ni bestie.

Samantala, si Heneral Ramon Bernardo at mga kasamahan niya ay nagaantay sa pagdating ng Supremo para sabay silang aatake sa Intramuros. Hindi dumating ang Supremo. Kagaya ni Pio del Pilar na naghihintay sa Libingan ng mga Ingles, Emilio Aguinaldo na nagaantay sa Tulay ng Marulas (naghihintay sa pagpatay ng ilaw sa Luneta), si Ramon Bernardo ay nag antay sa wala dahil ang Supremo nalasing at nakatulog hindi malayo sa simbahan ng Santuario del Rosario na nasa kalsada ng Blumentritt na ngayon.

Inabutan na ng umaga ng Agosto 30 1896 si Heneral Bernardo sa Sta Mesa at sila ay nakabanggaan ang isang maliit na destakamento na patungong El Deposito. Kinalaban ito ng hukbo ni Heneral Bernardo at madali nila itong na natalo. Hinabol nila ito nang biglang lumabas ang mga caballero na pinangungunahan ng Español na si Heneral Echaluche. Super diyahe ang pagkakatalo ni Heneral Bernardo at kanyang mga kasamahan na walang binatbat sa lakas ng puersa na dala ni Echaluche. Nagkawatak-watak ang mga taohan ni Bernardo at sila ay nagsipagtakbuhan sa iba-ibang direksyon. Si Heneral Bernardo at ilang mga kasama niya ay nagtungo sa Del Monte.

Ang pangkat naman ni Pio del Pilar na nagaantay sa Libingan ng mga Ingles sa bandang Makati ay nagwatak-watak na din. Nagkaniya-kaniyang uwi at matapang na hinarap kanilang mga may bahay na asar na asar sa kanila kasi nagmukha lang silang mga gago. Pero naguumpisa pa lamang ang kalbaryo nila dahil ilang oras pagkatapos magsiuwian ng mga taga Makati at ibang surrounding areas ay may pumutok ang labanan sa San Juan na babago sa kani-kanilang kapalaran.

Uwian Na! Uwian Na! Not So Fast!

Balikan natin ng ilang sandali bago ang enquentro na nag-disperse sa mga taohan ni Heneral Bernardo. Silipin natin ang ginagawa ng Supremo sa may San Juan. 

Matapos ang masarap na almusal ay nagpasiya ang Supremo na dalhin ang kaniyang mga kasamahan kasama ng mga taga Santolan pabalik sa Balara para magumpisa ulit ng plano. Back to the drawing board dahil bigo at bulilyaso ang lakad nila. Hindi natadhana na sila ay lulusob sa Intramuros. Magiintay muna ang Inang Bayan para sa inaasam na kalayaan.

Sumisilip pa lamang ang araw nang sila ay naglalakad hindi malayo sa Polvorin patungo ng Balara. Ang Polvorin sa San Juan ay isang gunpowder arsenal. Kung bakit hindi ito ang unang inatake bago pumunta sa Intramuros ay isang palaisipan. Gunpowder arsenal ito, meaning may mga armas dito at sila ay nangangailangan ng armas para sa matagumpay na paghihimagsik.

Sila ay namataan ng mga guardia ng nasabing gusali at sila ay sinigawan. Naririnig nila ang alingawngaw ng paulit-ulit na "Alto" ng mga guardiang sumisigaw pero mas nangibabaw ang masayang tawanan at kwentuhan. Patuloy sa pagsigaw ang mga guardia ngunit dedma lang ang malaking grupo ng mga kalalakihan. Kanila itong pinaputokan upang makuha ang kanilang attencion.

Biglang uminit ang ulo ng mga Katipunero at sila ay nagsilapitan. Nakakasindak na laki ng puersa ang tumambad sa harap ng Polvorin bagamat hindi lalagpas sa trenta ang taohan ng Supremo na may hawak na baril at lahat ay may armas na itak at sibat lamang.  Ang Polvorin ay may 65 na artillerymen sa ilalim ng pamumuno ni Capitan Rimbaud at lahat armado. 

Ang mga Katipunero ay may puersa ng 2000 katao na binubuo ng mga binatilyo at matatanda at lahat ay nakasuot ng pananamit na karaniwang sinusuot ng mga nagtatrabaho sa bukid. Sila ay pinamumunuan ng Supremo Andres Bonifacio at Emilio Jacinto.

Marahil ay ito na ang napapagusapang pagaalsa. Noon ay bulong-bulong lang, ngayon ay malakas na sigaw na.

Hindi nagtagal ay nagsimula din ang putukan. Dahil ang mga Español ay protektado ng matibay na pader, hindi kinaya ng mga Katipunero na agawin ang position. Lalong lalo na at problema ng Katipunan ang armas. Siguro ilang putok lang ay ubos na ang bala, puro ligaw pa ang mga tira! Ayon sa mga tala, walang nasugatang Español sa labanan. Di nagtagal ay dumating ang puersa ni Heneral Echaluche na bukod sa malaking contingent ng cavalry ay kasama pa ang infanteria ng 70th Regiment at may dalang mountain guns tulad ng 75mm Krupp at dito na natapos ang Katipunan sa Maynila. 

Madaling nagapi ang mga Katipuneros ng Maynila. Nagkagulo-gulo at nataranta ang mga taohan ni Andres Bonifacio. "Magkaniya-kaniya kayo ng ligtas," ang huling sigaw ng Supremo sa labanang ito at parang mga bola ng bilyar na sumabog matapos ang malakas na pagkakasargo ng matinik at experiensadong manlalaro ng bilyar at nagsipagtakbuhan sa iba't-ibang direksyon. May mga nagsipagtago sa mg kabahayanan malapit sa Polvorin at may malaking grupo naman na may mga baril ang nagsipagtago sa likod ng malaking bakod ng Vista Alegre at dito ay patuloy sila na namamaril ng mga kalaban para alagaan ang kanilang posicion. Sinundan ang mga nasa Vista Alegre ng mga infanteria sa utos ni Heneral Echaluche at patuloy na binomba ang posicion ng mga Katipunero. Hindi nagtagal ay inabandona ng mga Katipunero ang Vista Alegre. Ang mga Katipunero naman na nagsipagtago sa mga bahay-bahay ay isa-isang dinakip o tinodas ng mga puersa ni Echaluche sa ilalim ng command ni Capitan Olegario Diaz. Ang mga kawawang Katipunero na tumawid sa ilog ng San Juan ay hinarangan ng mga cavalleros at nagapi matapos ang maikli pero matinding bakbakan.

75mm Krupp Mountain Gun

Matindi na ang sikat ng araw ng matapos ang labanan. Nakakalat pa ang mga nasa 95 na bangkay ng mga Katipuneros sa kalsada. Sa mga Kastila naman ay may 15 na sugatan na madaling naagapan. Umabot ng isang araw pa at hindi pa rin naililigpit kung saan bumagsak ang kanilang mga katawan ng Katipuneros. Nakita ito ng isang negosyanteng Briton na naging historiador din nang siya ay mapadaan sa San Juan del Monte. Sinulat niya ang kaniyang nasaksihan: "The rebel slain had not yet been removed. We came across them everywhere - in the fields and in the gutters of the highroad. Old men and youth had joined in the scrimmage and, with one exception, every corpse we saw was attired in the usual working dress (of peasants)."

Malayo na ang Supremo, Emilio Jacinto at iba pa nilang mga kasamahan na nakatakas sa San Juan. Marahil ay namamahinga na sa ilalim ng punong kahoy at nagpapagaling ng sugat, kung may sugat man. Naisip kaya ng Supremo na marahil ay hindi tamang decision ang atakihin ang Polvorin ng walang sapat na kagamitan at magandang pagpaplano? Paano na lang kung natuloy ang pagatake sa Intramuros - makaligtas pa rin kaya ako sakaling natuloy ito? Handa ba ako na mamuno? Paano kung mawalan ng tiwala ang mga taong ito na handang magbuwis buhay para sa akin? Nararapat lang na bigyan ko sila ng kasiguruhan na ang sakripisyo nila ay mapapalitan ng tagumpay para sa Inang Bayan.

Nako, bakit ba kasi ako nakatulog? Blessing ba o curse? Kung hindi ako nakatulog, malamang magiging pataba na ako sa lupa ngayon dahil Polvorin lang di ko makuha, Intramuros pa kaya?

"Paano ngayon itong mga magbubukid na kasama ko na nagpunit ng cedula nila? Pagdududahan ang mga yan kapag hindi na nila maipakita ang cedula nila sa mga autoridad. Mukhang nailagay ko sa peligro ang mga buhay nila ah? He he he. Saan kaya sila pupunta? Siguro titira na lang kaming lahat sa yungib. Meron akong alam sa bandang Tapusi. Malamig doon at malayo sa mga Kastila. Puede kami mabuhay doon ng 200 taon kagaya na lang ng ginawa ni Dagohoy. Aba, baka makilala rin ang aking kilusan sa tagal ng pagaaklas! Gawin ko pa 300 taon para mahirap basagin. Hindi makakalimutan ang pangalan ko sa kasaysayan ng ating bayan! He he he."

"Paano na pala yung mukhang tanga na pabalik-balik sa campo ko kagabi? Ano ba pangalan ng hudas na yun? Si Pio del Pilar ayun! Ano kaya nangyari doon? Baka tumuloy siya sa Intramuros. Sana magdala siya ng cañon. Mahirap pala pag wala kang sapat na armas. Teka, nakalimutan ko pala maghanap ng cañon ano? Dahil sabi ko magpapaputok ako ng cañon bilang isa sa mga hudyatan. Nayari na. Sana hindi sila dinampot dahil mukhang naalerto ang Intramuros dahil sa ingay na ginawa ko." 

(Magkukrus ulit ang landas nila sa Cavite dahil ang mga Katipuneros sa Maynila ay nag-alsa balutan papunta sa Cavite at yan ay tatalakayin natin sa susunod na articulo).

Maraming bagay na bumabagabag sa isip niya. 

Ang mga karagdagang tanong din na dapat niyang isipin ay:

"Bakit biglang nagpakita ang isang napakalakas na puersa? Alam ba nila na kami ay susugod? Siguro dapat pinutol ko yung cable sa Polvorin nang sa gayon ay hindi nakapagpadala ng telegrama at nakahingi ng saklolo ang Polvorin sa Intramuros? Sa laki ng puersa na nagpakita maaaring nakapagpadala nga ng mensahe ang Polvorin. May cañon pa ang mga gago! O ako yung gago? Bakit di ko naisip na putulin yun? Nako si Heneral Bernardo ay nasa Sta Mesa noong mga oras na yun at hindi kami nakapagkita. Sana ay nasa mas mabuti siyang kapalaran at hindi sana siya nakasalubong ng mga taohan ni Echaluche na pinadala sa San Juan para tirisin kami dahil sa aking kapalpakan. Tsk, napahamak si Heneral Bernardo dahil sa akin. Bobo ba ako?"

Sources:

A Trilogy of Wars - Marconi M Dioso, Chapter 8, p. 70-71

La Insurreccion en Filipinas, p.69

Katipunan At Ang Himagsikan - Santiago Alvarez

Light of Liberty - Jim Richardson

Bakit Hindi Tinuturo Sa Escuela Na Nakatulog Si Bonifacio Sa Labanan

Ang Supremo

Maswerte ka at nagbabasa ka ngayon hayop kang gago ka dahil malalaman mo na kung ano ba talaga ang nangyari. Maiintindihan mo ang bagay na hindi tinuturo ng history books natin. Hindi ito tinuturo sa mga escuela. Hindi rin ito pinakita sa pelicula ni Robin Padilla na Unang Pangulo.

 

Nakatulog ang Supremo. Myth or Fact?

Agosto 1896 ay nagpadala ng utos si Andres Bonifacio sa mga Katipunan Councils na nasa lalawigan - Magtiis, Magdiwang at Magdalo. Ang utos ni Andres Bonifacio ay umpisahan na ang revolucion pagpatak ng alas dose ng Agosto 30 1896. Plano kasi ng Supremo "to throw Manila into chaos" kapag pumutok ang labanan sa iba't-ibang lalawigan ng bansa. Pag umatake na ang Katipunan sa Cavite at Bulacan ay magpapadala ng mga reinforcements ang Manila para tulungan ang mga guardia civil na nasa lalawigan. At ang tinutukoy kong Manila ay ang Intramuros. Pag ubos na ang mga taohan sa Intramuros dahil abala sa pakikipaglaban sa mga lalawigan ay papasukin ng Manila Katipunan sa pamumuno ng Supremo kasama sila Emilio Jacinto ang Intramuros at doon ay mag establish sila ng base. Kumbaga parang laro lang ng agawan base ang idea ni Bonifacio ng revolucion.

Sabi ng mga nasa lalawigan, paano namin malalaman na oras na ng revolucion? Ang sagot ng Supremo ay malalaman nila ito sa pamamagitan ng mga hudyatan. Ayon sa mga history books natin ay iba-iba ang mga hudyatan na ibibigay. Ang sabi ni Artemio Ricarte ay magpapalipad daw ng mga lobo. Sabi naman ni Santiago Alvarez ay magpapaputok ng cañon. Ayon naman sa memorias ni Emilio Aguinaldo, ang hudyatan na inaantay nila ay ang pagpatay ng ilaw sa Luneta. Pero hindi dumating ang hudyatan kaya hindi sumugod ang Cavite. Ito ang kinagagalit ng mga historiador na masasabi nating mga maka-Bonifacio sa mga taga Cavite lalong-lalo na kay Emilio Aguinaldo.

Ayon sa mga historiador na ito ay traidor daw ang Cavite dahil hindi sila sumuporta sa Katipunan at hindi umatake nang gabing yun. Sabi naman ng iba ay hindi naman daw nag-antay ang mga Caviteño dahil hindi naman pagpatay ng ilaw sa Luneta ang hudyat, pagpapalipad daw ng lobo. Pero hindi rin naman nakapag-palipad ng lobo si Andres Bonifacio kaya ano punto nila?. Wala rin cañon ang Manila Katipunan sa kanilang arsenal kaya paano rin magpapaputok ng cañon? Ano ba nangyari bago mag alas dose ng 29 Agosto 1896? May usapan ba ng hudyatan? Kung wala, ano inaasahan niyo mangyari? Paano magcoordinate ang mga Katipunan Councils sa labas na Manila para magsabay-sabay ng pag-atake?

Revolucion - Anong Oras Tumitilaok Ang Mga Manok?

Alas onse ng gabi Agosto 29 1896, matapos ang ilang engkwentro ng Katipunan sa Mandaluyong at Pasig ay nakasalubong nila ang Katipunan Council mula sa Santolan na may lakas na 300 katao at may dalang 17 riple at armas. Ito ay naging source ng kasiyahan at celebracion. Isipin niyo naman matapos ang ilang engkwentro nang gabing yun, sila ay pagod na pagod at gutom na gutom at pagdating nila sa San Juan del Monte ay dumating din ang mga taga Santolan bandang alas onse ng gabi, isang oras bago mag alas dose kung kailan ibibigay ang hudyatan.

Ito sa aking palagay ay nangangahulugang nagkaroon ng konting salo-salo at inuman. Plausible itong mangyari lalo na kung magpapakatotoo tayo. Itong mga Katipuneros ay mga TNL - Tunay Na Lalake. Lalo na taga Tondo! At ang tunay na lalake, na taga Tondo ay umiinom at nambababae. Masama ba uminom? Siyempre hindi. Masama ba mambabae? Mas lalong hindi. Hindi ko sila hinuhusgahan dahil yan ay logical na escalation ng events. Matapos ang pakikipaglaban, mahabang lakbay, gutom at pagod ay dapat na nauuwi sa konting kasiyahan. Pangpataas ng moral din yan dahil sa balak nga nila umpisahan ang revolucion diba? Eh di kinakabahan ang mga yan kaya ano ba naman ang masama kung maginoman at magsalo-salo sila kahit sa kahuli-hulihang pagkakataon man lang?

“Makaraan ang ilang saglit nang pamamahinga at pag-uusap-usap, binunot ng Supremo Bonifacio ang kanyang orasan at ganyan na lamang ang kanyang pagkakagulantang, nang makitang ika-4 oras na pala ng umaga….Dahil dito’y nakalampas ang ika-12 oras ng gabi na di nagawa ang pagpapalipad ng lobo o pagpapaputok ng kanyon, na siyang salitaan at gagawaing hudyatan ng pagsasabay-sabay na kilos, at pinakaaantay ng mga taga-Lalawigan…..” 

Ang passage na yan ay makikita sa pahina 264 ng libro ni Santiago Alvarez - The Katipunan and the Revolution. Mula yan sa salaysay ni Genaro Delos Reyes na isa sa mga top commanders ni Andres Bonifacio.

Kung babasahin nating maigi ang passage sa libro ni Alvarez ukol sa hindi pagbibigay ng hudyatan ngayong alam na natin ang buong contexto ng pangyayari, makikita natin na ang ibig sabihin ng "ilang saglit na pamamahinga at pag-uusap-usap" ay nagkaroon nga ng konting salo-salo. At kung ikaw ay Pilipino, ang salo-salo ay hindi salo-salo kung walang kasamang alak. Euphemism yan na nangangahulugang nagkaroon ng konting lasingan.

Bakit hindi diretsahin ni Santiago Alvarez na si Bonifacio ay nakatulog? Dahil si Alvarez at si Oriang ay mag pinsan. Sino si Oriang? Siya ay walang iba kung hindi ang asawa ni Andres Bonifacio na kilala sa tunay na pangalan niyang Gregoria De Jesus. Walang dahilan para siraan ni Santiago Alvarez si Supremo. Malapit ang Supremo sa mga Alvarez, sa katunayan nga sila ang nag-imbita sa Supremo na pumunta sa Cavite para mag mediate at tumulong na ipag-ayos ang Magdiwang at Magdalo.

Paano ngayon natin ipapaliwanag na mula alas onse ng gabi ng Agosto 29 1896 nagumpisa ang "ilang saglit na pamamahinga at pag-uusap-usap" ay lumipas ang mga oras ng hindi napapansin hanggang sa "at ganyan na lamang ang pagkakagulantang ng Supremo nang makita niyang alas quatro na pala ng madaling araw paghugot niya ng kanyang orasan?"

Isang oras lang ang hinihintay nila pero limang oras ang nagdaan.

Kanino ka ngayon maniniwala? Sa mga historiador na manlilinlang, o sa akin na nagbibigay sa inyo ng prueba at pagpapaliwanag?

Ang sanggunian ng Santolan Katipunan ay hindi lamang nagdala ng mga armas at karagdagang taohan. Nagdala din sila ng mga manok. Patunay na pinaghandaan nila ang pakikipaglaban dahil ang mga manok na ito ang magbibigay sa kanila ng lakas para ipagpatuloy ang labanan. Natural kailangan nila ng makakain. Ang mga manok din na ito ang gumulantang sa Supremo at gumising sa kanyang pagkakahimbing dahil sa matinding pagkakalasing kaya naalala niya ang usapan na magbibigay siya ng hudyatan. Nang kanyang tingnan ang orasan niya ay yun na lamang ang kanyang pagkakagulantang. Alas quatro na ng umaga, lumipas na ang oras na kanilang iniintay.

Sa sobrang inis na Bonifacio, ang kawawang manok ay pinagdiskitahan at ginawang ulam. Oo, tinola ang kinain nila nang umagang yun. May mga tala na sila nga ay kumain ng tinolang manok. At oo, si Andres Bonifacio ang original na natutulog sa pansitan.

Mga Hudyatan

Bakit hindi nagkakatugma ang salaysay ng iba-ibang mga witnesses pagdating sa hudyat na ibibigay ng Supremo? May isa nagsabing ang hudyat ay ang pagpapalipad ng mga lobo. Sa isang version naman ay magpapaputok ng cañon. Ayon naman kay Emilio Aguinaldo ang hudyat na hinintay nila ay ang pagpapatay ng ilaw sa Luneta.

Dahil dito sa iba-ibang version maraming mga historiador ang nagsasabing wala daw talagang hudyatan. Ang iba naman nag-aakusa kay Emilio Aguinaldo ng pagsisinungaling dahil hindi tugma ang sinasabi niya. At dinidiin na Cavite, Magdalo at si Emilio Aguinaldo ang may kasalanan kung bakit nabigo ang Katipunan sa Manila dahil sa hindi umatake nang gabi ng Agosto 30 1896. Kaya gusto ko ituwid ito at banggain ang mga sinungaling na mga revisionist historians kagaya ni Mila Guerrero, Zeus Salazar at Xiao Chua. Hindi sila nakakatulong sa mga kabataan. Ang mga salita nila ay lason at tae na nararapat sa imburnal at inidoro. Lalo na yung mukha ni Xiao Chua na mukhang tae ng hudas na magnanakaw ng lupain. Mangaagaw ng teritorio. Pagkatapos niyo basahin ito makikita niyo kung bakit hindi nagtutugma-tugma ang mga revisionist historians na yan.

Kung ang hudyatan ay pagpapalipad ng lobo, paano ito makikita sa Cavite? Ang lobo na tinutukoy ko ay yung hot air balloon na ginagawa sa mga school science project. Lumilipad ito sa ere dahil sa init na nagmumula sa apoy. Puede yan makita sa Cavite at mga lalawigan pero kailangan pumunta sila sa coast. Kung doon sa coast papaliparin Cavite lang makakakita pero baka hindi yan makita ng mga nasa inland. Pero ang tanong, may lobo ba silang dala noong gabing yun? Hindi nakapagpalipad ng lobo kaya bakit sinisisi pa rin ang Cavite? Sino ngayon ang may kasalanan kung bakit hindi sumali ang Cavite at ibang lalawigan sa revolucion nang gabi ng Agosto 30 1896? At bakit Cavite lang ang sinisisi eh hindi rin naman umatake ang Bulacan, Pampangga, San Mateo etc.

Wala din cañon na dala ang Katipunan kaya paano din magpapaputok ng cañon? Kung may cañon sila noong gabing yun, paano nila yan kinaladkad mula Mandaluyong hanggang San Juan del Monte? Isipin niyo, hindi pa paved ang mga kalsada noon. Lubak-lubak at kung umulan ay malalim na mga putik ang dadaanan. Dahil sa dami nila kailangan nilang iwasan ang mga kalsada kaya magdadaan sila sa mga kahuyan at tatawid ng mga ilog. Kung sino may dala nga silang cañon ay baka nasa ilalim na ito ng Ilog Pasig kaya hindi na nadala sa San Juan del Monte para paputukin. Kaya pala hindi naibigay ang hudyat. Kaninong kasalanan ulit yan?

Ang panghuling hudyatan na hinihintay ng mga nasa Cavite ay ang pagpatay ng mga ilaw sa Luneta. Makikita kasi ang Luneta sa coastal towns ng Cavite kagaya ng Kawit kung ikaw ay nakatayo sa isang elevated ng lugar. Si Emilio Aguinaldo ay inabangan ang hudyatan na yan, ang pagpapatay ng ilaw sa Luneta sa tulay ng Marulas. Namuti ang kanilang mga mata kakahintay doon. Nagintay din sila Santiago Alvarez dahil sila ay nasa peninsula kaya dahil diyan naitanong nila kay Genaro Delos Reyes, hindi napatay ang ilaw, anyare?

Ayon sa plano ng Supremo, inutusan niya si General Fernandez na sugurin ang Manila Electrico na nagsusupply ng koryente sa Luneta. Doon nila papatayin ang ilaw sa Luneta. Ngayon, sabi ng mga demonio na revisionist historians, wala naman daw hudyatan talaga. Eh di bakit nagbigay ng order si Bonifacio na patayin si General Fernandez nang makita niya ito sa Cavite? Sinisi niya si General Fernandez kung bakit nabigo ang revolucion sa Manila dahil sa hindi nagawa ni Fernandez ang utos sa kanya na sugurin ang Manila Electrico. Pero ang mga oficiales sa Cavite ay hindi sinunod ang utos ng sira-ulong Supremo na ito at sa halip ay pinagtawanan pa nila ito.

Itong incidente na ito ang nagpapatunay na meron ngang hudyatan. Kung wala, bakit niya pinautos na arestohin at patayin si General Fernandez? Kung walang hudyatan, bakit nagantay si Aguinaldo at ilang mga kasamahan niya sa Cavite sa pagpatay ng ilaw sa Luneta? Bakit sa memorias ni Santiago Alvarez may hudyatan na pagputok ng cañon? Nasa memorias din ni Artemio Ricarte, isang heneral na malapit sa Supremo, na meron ngang hudyatan na pagpapalipad ng mga lobo. Napakarami ng sources kaya mahirap itanggi na walang hudyatan. Kahit si Bonifacio na mismo nagpatunay na may hudyatan nga dahil iniutos niya na arestohin si General Fernandez at nanggagalaiti pa nga siya!

Malinaw naman kung bakit magkakaiba ang hudyatan at hindi nagtugma ang mga accounts. Cañon, pagpapalipad ng mga lobo at pagpatay ng ilaw sa Luneta. Dahil may specific na hudyat para sa lalawigan at sanggunian na makakakita nito. Paglipad ng lobo para makita ng mga nasa mas mataas at malayong lugar kagaya ng San Mateo, Morong. Pagpatay ng ilaw sa Luneta para sa mga nasa ibang lalawigan kagaya ng Cavite. At ang pagpapaputok ng cañon na maririnig naman sa mga adjacent towns sa Manila na maririnig ng mga taohan ni General Fernandez na magsisilbing senyales para umpisahan niya ang pag-atake sa Manila Electrico. Itong pagpapaputok ng cañon ang unang hudyat. Ngunit, ito rin ang gamit na wala ang Katipunan ng Manila sa kanilang arsenal na nasa ilalim ng pamumuno ng Supremo.

Bakit ngayon si Aguinaldo at mga Caviteño ang sinisisi ng mga demoniong historiador?

Cover Up Ng Mga Demonio Na Historiador Sa Ating Panahon

At dito ngayon natin makikita kung bakit pinagtatakpan ng mga demonio na revisionistang historiador ang totoong mga pangyayari noong Agosto 30 1896. Bakit pilit nilang tinatago ang mga naging kaganapan noong gabing yaon? Bakit sa libro ni Adrian Cristobal na The Tragedy of the Revolution ay hindi niya inusisa ang "nakatulog si Bonifacio" incidente? Bakit pilit nilang tinatanggi na merong hudyatan kahit na maraming accounts na may hudyatan nga na inaantay ang mga Katipunan Councils sa mga Lalawigan?

Dahil ang kanilang misión ay pasikatin si Bonifacio at i-promote ang kanyang Pantayong Pananaw na niyakap ng mga communista. Yes, ang mga kagaya nila Zeus Salazar, Mila Guerrero at Xiao Chua ay mga communista. Para matanggap ng mga kabataan ang communismo, kailangan matanggap muna si Bonifacio. Paano ngayon tatanggapin ang Supremo kung ito ay nakatulog? At mas masaklap pa nito ay nakatulog dahil sa matinding pagkakalasing. Masisira talaga ang kanyang imahe. Kaya ang pinakamadaling paraan para protektahan ang Pantayong Pananaw ay itanggi ang usapan ng mga Katipunero na magkaroon ng hudyatan.

On the part naman of Adrian Cristobal, siya ay hindi totoong historiador kaya wala talaga tayong aasahan sa ahas na yan. Siya ay isang joke journalist na naghahanap ng paraan para kumita kaya napili niyang subject si Andres Bonifacio. Hindi yan trained sa discipline at hindi marunong mag analysa, imbestiga at mag cross examine ng mga data. 

Kagaya ng isang passage sa libro niya nang ipadala ni Emilio Aguinaldo si Tomas Mascardo para hulihin dead or alive si Andres Bonifacio nang malamang tumakas ito at ang kanyang mga kasamahan na dala ang pondo ng revolucion. Ang ginamit niyang source ay ang libro ni Manuel Sityar na originally nakasulat sa Español, pero nang isalin sa tagalog ay mali ang interpretacion. Ang interpretacion ni Adrian Cristobal na gago ay ganito:

Original Spanish account ni Manuel Sityar

Avisado Aguinaldo de la fuga de Bonifacio, envio en su persucucion al general Tomas Mascardo, con orden de capturarle o matarle, pues se temia que llevara la intencion de presentarse al general español Lachambre. Mascardo llevaba una fuerza casi igual a la que tenia a sus ordenes el Bonifacio.

Translation ni Trinidad Regala sa memorias ni Manuel Sityar na ginamit ni Cristobal

When Aguinaldo heard of the flight of Andres Bonifacio, he ordered General Tomas Mascardo to pursue him, capture him dead or alive. Aguinaldo planned to present him to Spanish General Lachambre. Mascardo brought with him a force more or less equal to that of the Supremo.

Translation ni Mr Google Translate

Aguinaldo warned of the flight of Bonifacio, sent in his persuasion to General Tomas Mascardo, with order to capture or kill him, since it was feared that he had the intention of presenting himself to the Spanish general Lachambre. Mascardo carried a force almost equal to the one that had at his command the Bonifacio.

Gagamit lang ng source, mali-mali pa. Dapat pinatranslate niya muna ang original na Spanish para makasiguro na tama ang pagkakaintindi niya. Ngayon lalo siyang nagmukhang gago na nilalampaso ko na sa panunulat ko. Isang amateur na, joke journalista pa!

Nagkatalo kasi yan sa Spanish word na "presentarse" na may meaning na "to present himself" sa wikang ingles. Nag-iiba ang kahulugan niyan depende sa pag-gamit mo. Sa pag-gamit ni Sityar ng salitang yan, ang kahulugan ay "to present himself" kaya ibig sabihin pinahuhuli si Bonifacio dahil nangangamba si Aguinaldo na baka ipresenta ni Bonifacio ang sarili niya sa heneral ng España na si Heneral Lachambre dala ang pondo ng revolución.

Anong klase yan libro niya tungkol kay Andres Bonifacio kung 93 na pahina lang? Anong mapupulot mo tungkol kay Bonifacio niyan? Noong binasa ko yun wala akong nabasa na hindi ko pa alam. Parang kinopya niya lang sa high school textbooks. Ang walanghiya nga naman. Ang dami niyang events sa buhay ni Bonifacio na hindi sinali sa kaniyang libro lalong-lalo na ang mga events sa Cavite mula Deciembre 1896 hanggang Mayo 1897.

Ang mga events na nangyari kay Bonifacio sa Cavite ay magbibigay ng tamang contexto sa mga totoong pangyayari at itong mga bagay na ito ay makakatulong sa mga magaaral para lubusing maintindihan ang mga naging decision ng mga katunggali at contemporarios ng Supremo noong panahon. Mabibigyan ng linaw at maiintindihan kung bakit nahatulan ng kamatayan ang Supremo ng Consejo de Guerra at hindi mga butt-hurt reasons kagaya ng Cavitism, traidor si Aguinaldo, ambition ni Aguinaldo agawin ang Katipunan at binayaran si Aguinaldo ng mga Kastila.

Sa libro ni Adrian Cristobal bakit hindi niya inimbestiga ng mabuti ang incidente makatulog si Bonifacio? Dahil nakatulog eh. Alam niya na nakatulog yun. Pero dahil idol niya si Bonifacio, ayaw niyang madungisan ang pagkatao at husgahan sa panahon ngayon. Lalo na at badtrip na badtrip mga tao ngayon naghihirap baka isisi kay Bonifacio ang sinapit ng kanilang buhay. Alam niyo naman mga Pinoy, mahilig manisi. 

Ang mga historiador na idol si Bonifacio at hindi nagtutugma-tugma ngayon ay dahil sa nagsisinungaling sila. Gusto nila manlinlang ng mga tao kaya natural na magkakabuhol-buhol ang mga argumento. Pero kung ikaw ay nasa side of truth, kahit anong sabihin nila basta backed by facts, logic at first hand accounts ang mga sinasabi mo mahirap ka patumbahin.

Hindi dapat tayo masiraan ng loob kung malalaman nating si Bonifacio ay nakatulog noong gabing dapat inumpisahan ang revolución. Ito ay parte na ng ating kasaysayan at marami tayo mapupulot na aral. Kailangan nating tanggapin ang kanilang kahinaan at frailties pagkat sila ay tao lamang. Alisin ang practice na ginagawa silang diyos at mga superhero. Tingnan mo yung mga gagong Rizalista sa Laguna na sumasamba kay Rizal. Saan mapupunta mga tarantadong yan pag nilagutan na sila ng hininga? At saan ka pupulutin kung ang idolo mong bayani ay nakatulog sa pansitan?

Sources:
Santiago Alvarez - The Katipunan and the Revolution
Manuel Sityar - Rebolusyonaryong Filipino (Chapter 14, page 143)
Marconi Dioso - A Trilogy of Wars (Chapter 8, page 70)
Adrian Cristobal - The Tragedy of the Revolution (Chapter 3, page 35)

Kita ang Luneta sa Cavite.